Cơn sốt tự chữa viêm xoang bằng bài thuốc truyền miệng
Viêm xoang là bệnh lý hô hấp dai dẳng, gây nghẹt mũi, đau nhức hốc xoang và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên, không ít người truyền tai nhau mẹo hái cành cây xương khô (còn gọi là cây giao, san hô xanh, tên khoa học Euphorbia tirucalli) đun sôi rồi dùng ống giấy hít hơi nước nóng vào hốc mũi.
Nhiều lời đồn thổi cho rằng hơi nóng chứa nhựa cây này có khả năng "tiêu viêm, diệt khuẩn tận gốc", giúp thông mũi ngay sau vài lần áp dụng. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp xông hít hóa chất thực vật chưa qua kiểm chứng khoa học có thể dẫn đến nhiều nguy cơ tiềm ẩn cho niêm mạc đường hô hấp.
Xét trên bình diện y học thực chứng, cây xương khô hoàn toàn chưa được kiểm chứng về hiệu quả điều trị viêm xoang trên người. Những ghi nhận về hoạt tính sinh học của loài cây này mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật với các bệnh lý khác.
Bằng chứng khoa học: Có trị được viêm xoang như lời đồn?
Cây xương khô thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), vốn là loài cây bụi mọng nước có nguồn gốc từ châu Phi và được trồng ở nhiều nơi [1]. Trong y học dân gian ở một số khu vực như Đông Bắc Brazil, Trung Đông, Ấn Độ hay Nam Mỹ, dịch nhựa mủ của cây từng được dùng để trị ho, thấp khớp, vết cắn bò cạp, hoặc giang mai [2], [1], [3].
Tuy nhiên, việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với tính an toàn và hiệu quả y khoa. Đối với riêng bệnh lý viêm xoang, hiện tại không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên thế giới đánh giá tác động của việc xông hơi loài cây này lên niêm mạc mũi xoang người bệnh.
Cơ chế tạo hơi nóng từ nồi đun có thể tạm thời làm loãng dịch nhầy mũi do tác động nhiệt đơn thuần của hơi nước, khiến người bệnh lầm tưởng rằng cây xương khô phát huy tác dụng. Ngược lại, việc bốc hơi dịch nhựa chứa các hợp chất este phorbol và diterpenoid bay thẳng vào mũi có nguy cơ kích ứng trực tiếp mô mềm đường hô hấp [3].
Khám phá hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm
Dù chưa từng được chứng minh hiệu quả trên bệnh viêm xoang, Euphorbia tirucalli lại thu hút các nhà khoa học nhờ hàm lượng hóa thực vật phong phú, đặc biệt là các hợp chất chống oxy hóa và ức chế tế bào lạ.
Năm 2014, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính chống oxy hóa ghi nhận dịch chiết từ cây xương khô đạt tỷ lệ quét gốc tự do (RSA) trên 85,0% ở nồng độ tối đa 40 mcg/mL [4]. Phương pháp đánh giá ABTS cho thấy dịch chiết khô đạt giá trị năng lực chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC) lần lượt là 716 và 718 mcM Trolox/g mẫu đối với hai phân đoạn chiết khô DAE và DHE sau 30 phút thử nghiệm [4].
Năm 2015, nghiên cứu về các phương pháp chiết xuất chỉ ra rằng bột cây khô chiết bằng nước chứa hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) là 34,01 mg đương lượng axit gallic (GAE)/g, chỉ bằng khoảng một nửa so với chiết xuất qua dung môi methanol (77,33 mg GAE/g) [1]. Khả năng khử chống oxy hóa của dịch chiết methanol cũng vượt trội dịch chiết nước theo tỷ lệ 2:1, đồng thời ức chế sự phát triển của dòng tế bào ung thư tụy MiaPaCa-2 trong đĩa nghiệm [1].
Cũng trong năm 2015, một thử nghiệm in vitro kiểm tra hoạt tính kháng nấm cơ hội cho thấy dịch chiết nước và chế phẩm nhựa mủ của cây xương khô có hiệu lực ức chế 10 chủng nấm Cryptococcus neoformans phân lập từ lâm sàng, với dải nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 3,2 đến trên 411 mcg/mL [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết và nhựa ở nồng độ thử nghiệm không gây độc di truyền lên tế bào bạch cầu người nuôi cấy [3].
Năm 2013, nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư vú người T47D xác định hoạt chất euphol (một triterpene alcohol dạng vòng tách từ nhựa mủ cây) có khả năng làm giảm khả năng sống của tế bào sau 24, 48 và 72 giờ [5]. Hợp chất này giữ tế bào ung thư dừng lại ở pha G1 thông qua việc giảm biểu hiện cyclin D1, CDK2, giảm phosphoryl hóa Rb và tăng biểu hiện các chất ức chế CDK là p21 và p27 [5].
Thử nghiệm trên động vật: Lợi ích giới hạn và nguy cơ sinh học
Ngoài ống nghiệm, các nghiên cứu trên động vật sống cũng chỉ ra một số phản ứng sinh học đặc biệt nhưng không liên quan đến cơ chế điều trị viêm xoang.
Năm 2006, nghiên cứu trên chuột mang khối u được cho dùng dịch chiết Euphorbia tirucalli ở các mức liều 125, 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [6]. Kết quả cho thấy cả ba mức liều đều kích thích quá trình sinh tủy xương, khôi phục lượng tế bào tủy, giảm hình thành cụm tế bào ở lách, ức chế nồng độ prostaglandin E2 (PGE2) tăng cao do khối u, từ đó giảm kích thước u trong khoang phúc mạc và kéo dài thời gian sống của chuột [6].
Tuy nhiên, khả năng làm lành vết thương của cây không vượt trội hơn dung dịch chuẩn. Năm 2013, thử nghiệm trên 16 chuột cống trắng cái bị rạch dạ dày dài 1 cm cho thấy nhóm uống 1 ml dung dịch chiết thô nồng độ 30 mg/ml bằng ống thông dạ dày không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mặt mô học hay đại thể ở ngày thứ 7 và ngày thứ 14 so với nhóm đối chứng chỉ uống nước muối sinh lý 0,9% [7].
Đáng chú ý hơn cả là nguy cơ độc tính đối với thai kỳ. Năm 2007, một sàng lọc độc tính phát triển tiến hành trên chuột cống Wistar mang thai được cho uống dung dịch nước chứa nhựa mủ cây xương khô qua ống thông dạ dày [2]. Ở nhóm chuột được can thiệp từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 sau giao phối và kiểm tra vào ngày thứ 14, các nhà nghiên cứu phát hiện tình trạng giảm bạch cầu ở chuột mẹ kèm theo sự gia tăng trọng lượng bánh nhau và biến đổi hình thái cấu trúc bánh nhau [2].
Nguy cơ tiềm ẩn: Khởi động virus gây ung thư
Mối lo ngại lớn nhất về mặt độc học của loài cây này là mối liên hệ với bệnh ung thư hạch. Cây xương khô từ lâu đã được xác định là một yếu tố nguy cơ môi trường đối với bệnh u lympho Burkitt tại vùng xích đạo châu Phi [2], [8].
Năm 2012, nghiên cứu trên các dòng tế bào lympho bào và tế bào gốc máu cuống rốn khẳng định chiết xuất Euphorbia tirucalli có khả năng tái kích hoạt virus Epstein-Barr (EBV) - một loại virus liên quan trực tiếp đến cơ chế sinh u lympho Burkitt [8].
Kỹ thuật lai huỳnh quang tại chỗ (FISH) cho thấy dịch chiết cây gây ra các biến đổi nhiễm sắc thể và làm rối loạn biểu hiện gen sinh ung c-MYC [8]. Việc tích tụ các tổn thương bộ gen này dưới tác động của hóa chất trong cây có thể thúc đẩy tế bào chuyển dạng ác tính [8]. Hít hơi nóng mang theo các phân tử nhựa bay lơ lửng vào đường hô hấp trên vì thế tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm tế bào niêm mạc với các tác nhân gây biến đổi gen này.
Ai nên thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của việc xông cây xương khô đối với người bệnh viêm xoang, người có cơ địa dị ứng, trẻ em, người cao tuổi hay người mắc bệnh mạn tính. Mọi kết luận về dược tính hiện tại mới chỉ ghi nhận trên động vật và dòng tế bào riêng biệt [2], [1], [3], [6], [5].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng loài cây này dưới mọi hình thức do nguy cơ gây độc biến đổi hình thái bánh nhau đã được ghi nhận trên động vật gặm nhấm [2].
Người mang trong mình virus Epstein-Barr (EBV) hoặc sống trong vùng có dịch tễ liên quan cần tránh tiếp xúc với chiết xuất cây xương khô để phòng ngừa nguy cơ tái kích hoạt virus và biến đổi nhiễm sắc thể [8]. Ngoài ra, mủ của các cây họ Thầu dầu có đặc tính ăn mòn, dễ gây bỏng rát niêm mạc mắt, miệng và da nếu sơ ý để dịch mủ tiếp xúc trực tiếp.
Cách áp dụng thực tế và khuyến cáo chuyên môn
Không tự ý bẻ cành cây xương khô đun sôi để xông hít qua mũi hoặc miệng. Hành động này không mang lại giá trị chữa khỏi viêm xoang mà còn có nguy cơ gây bỏng niêm mạc đường thở do nhiệt độ cao kết hợp với độc chất trong mủ cây.
Khi bị viêm xoang, người bệnh nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh an toàn như rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương ấm, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và giữ ấm cơ thể.
Nếu các triệu chứng đau nhức vùng mặt, chảy dịch mũi đặc hoặc sốt kéo dài, cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và kê đơn thuốc phù hợp, không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng thay thế phác đồ y khoa chuẩn.
Việc tìm kiếm giải pháp điều trị bệnh mạn tính cần dựa trên các bằng chứng khoa học rõ ràng và hướng dẫn từ thầy thuốc chuyên khoa. Người dân không nên mạo hiểm sức khỏe đường hô hấp bằng những bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng, tiềm ẩn nhiều độc tính nguy hiểm cho cơ thể.
