Xương bồ và lời đồn phục hồi trí nhớ

Xương bồ từ lâu được y học cổ truyền xem là vị thuốc khai khiếu, an thần và hỗ trợ chứng hay quên [1], [2]. Nhiều người tìm kiếm thảo dược này với hy vọng cải thiện trí nhớ suy giảm hoặc ngăn ngừa sa sút trí tuệ tuổi già.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy xương bồ chưa được chứng minh có thể "phục hồi trí nhớ" trên người. Toàn bộ dữ liệu ghi nhận tiềm năng bảo vệ thần kinh mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào (in vitro) và mô hình chuột thực nghiệm [3], [4], [1], [5], [6], [7].

Cơ chế bảo vệ thần kinh theo quan sát thực nghiệm

Các hoạt chất trong xương bồ, đặc biệt là tinh dầu và alpha-asarone, thể hiện nhiều tác động sinh học trên tế bào thần kinh động vật [3], [4]. Hợp chất alpha-asarone được ghi nhận có khả năng gắn kết như một chất điều hòa dị lập thể dương tính trên thụ thể GABA-A, từ đó giảm tình trạng hưng phấn quá mức của tế bào thần kinh [4].

Ngoài ra, thử nghiệm ống nghiệm cho thấy alpha-asarone làm giảm độc tính do glutamate và giảm nồng độ canxi nội bào trong tế bào thần kinh vùng hồi hải mã [4]. Các chiết xuất khác nhau còn cho thấy khả năng chống oxy hóa, chống viêm, giảm apoptosis và giảm tổn thương tế bào não do mảng bám amyloid beta [3], [4], [6].

Bằng chứng trên mô hình động vật: Nghiên cứu nói gì?

Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột bị tiêm Abeta1-42 vào vùng hồi hải mã để tạo mô hình bệnh Alzheimer đã đánh giá hiệu quả của tinh dầu xương bồ (Acorus gramineus) [3]. Chuột có rối loạn nhận thức được cho uống tinh dầu với liều 2,5 hoặc 5 mcL trên 10 g trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 3 tuần [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng tinh dầu gia tăng đáng kể số lượng tế bào dương tính với Doublecortin và Nestin, đồng thời tăng biểu hiện BDNF, TrkB và neurotrophin-3, gợi ý khả năng kích thích tái tạo nơ-ron hồi hải mã [3].

Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống già chỉ ra rằng hoạt chất alpha-asarone giúp cải thiện trí nhớ không gian và giảm nồng độ Abeta1-42 tại vùng hồi hải mã [4]. Tác dụng này đạt được nhờ cơ chế giảm kích ứng độc tế bào qua thụ thể GABA-A [4].

Trước đó, một tổng quan hệ thống tiền lâm sàng công bố năm 2020 tổng hợp 34 nghiên cứu trên 1.431 con vật [6]. Phân tích gộp chỉ ra các chiết xuất từ Acorus gramineus giúp rút ngắn thời gian tìm bục (escape latency), giảm số lần lỗi và tăng số lần bơi qua vị trí bục trong các bài kiểm tra mê lộ nước Morris (p < 0,01) [6]. Tuy nhiên, điểm chất lượng phương pháp của các nghiên cứu này chỉ ở mức trung bình, với điểm trung vị là 3,32 trên thang 10 của CAMARADES [6].

Năm 2015, nghiên cứu so sánh các phân đoạn chiết xuất từ thân rễ xương bồ trên chuột tiêm Abeta1-42 cho uống trong 3 tuần [5]. Kết quả ghi nhận phân đoạn chiết xuất nước và phân đoạn tinh dầu đem lại hiệu quả cải thiện trí nhớ không gian tốt hơn so với phân đoạn nước sắc đã khử béo [5].

Về phương thức dùng đường khứu giác, thử nghiệm năm 2010 thực hiện trên 50 chuột cống đực SD (300 ± 10 g), chia thành 5 nhóm, mỗi nhóm 10 con [7]. Kích thích khứu giác bằng tinh dầu xương bồ trong 6 ngày giúp chuột Alzheimer rút ngắn thời gian thoát và quãng đường bơi trong mê lộ Morris, giảm hàm lượng MDA và tăng hoạt tính men chống oxy hóa SOD, GSH-Px trong não (p < 0,01) [7].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 khảo sát bộ phận lá của cây xương bồ (Acorus tatarinowii/gramineus) vốn thường bị loại bỏ [1]. Nghiên cứu thử nghiệm bột lá nghiền thô, nước chiết nóng và bã chiết trên chuột mô hình sa sút trí tuệ trán - thái dương, Alzheimer và sa sút trí tuệ thể Lewy [1]. Dạng bột lá nghiền thô đơn thuần thể hiện tác dụng mạnh nhất trong việc giảm bệnh lý tau, giảm Abeta và alpha-synuclein, hỗ trợ phục hồi nhận thức ở chuột [1].

Khoảng cách lớn giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên chuột rất phong phú, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu. Tất cả bằng chứng hiện có chỉ phản ánh đáp ứng sinh học ở loài gặm nhấm hoặc dòng tế bào nuôi cấy [3], [4], [1], [5], [6], [7].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người xác nhận xương bồ phục hồi được trí nhớ [6]. Sự chuyển hóa, độ an toàn, sinh khả dụng và độc tính của các hợp chất asarone khi dùng dài ngày trên người vẫn là dấu hỏi lớn chưa có lời giải đáp từ các thử nghiệm chuẩn mực.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng xương bồ bổ não

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống thay thế thuốc điều trị sa sút trí tuệ. Đây là suy nghĩ sai lầm vì chưa có dữ liệu nào cho thấy xương bồ thay thế được phác đồ y khoa hiện hành [4], [6].

Một hiểu lầm khác là tự ý mua tinh dầu hoặc dược liệu thô về sắc uống với liều lượng cao để nhanh "sáng suốt". Các nghiên cứu tiền lâm sàng kiểm soát liều lượng hoạt chất rất chặt chẽ trên từng gram thể trọng chuột, không thể tự ý ngoại suy liều sang người [3], [6].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người cao tuổi có bệnh nền mạn tính, người bị suy giảm nhận thức nặng không nên tự ý tìm mua xương bồ tự chữa trị tại nhà. Việc trì hoãn thăm khám chuyên khoa thần kinh có thể làm mất đi giai đoạn can thiệp y tế hiệu quả.

Chưa có nghiên cứu chứng minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Người đang sử dụng các thuốc tác động hệ thần kinh trung ương cần tuyệt đối cẩn trọng vì alpha-asarone có tương tác lên thụ thể GABA-A [4]. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Lời khuyên áp dụng thực tế và bảo vệ trí não

Hiện tại, khoa học chưa có khuyến cáo chính thức về liều lượng, dạng chế biến chuẩn hay thời điểm dùng xương bồ để phục hồi nhận thức ở người [6]. Người dân không nên coi đây là phương thuốc chữa bệnh suy giảm trí nhớ.

Để duy trì trí não khỏe mạnh, cộng đồng nên dựa vào các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng như tập luyện thể dục đều đặn, chế độ dinh dưỡng cân bằng và rèn luyện trí não thường xuyên. Khi bản thân hoặc người nhà có biểu hiện hay quên, việc đầu tiên cần làm là đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng hướng.