Cơn sốt săn tìm thảo dược và thực tế khoa học
Thời điểm dịch bệnh bùng phát, xuyên tâm liên bỗng trở thành cái tên được tìm kiếm rầm rộ trên các diễn đàn mạng xã hội lẫn hiệu thuốc. Không ít người tích trữ và mách nhau sắc nước uống hàng ngày với niềm tin có thể ngăn ngừa virus SARS-CoV-2 xâm nhập vào cơ thể. Nhiều gia đình thậm chí còn ép người già, trẻ nhỏ dùng đều đặn như một biện pháp "tiêm phòng" từ thảo dược thiên nhiên.
Tuy nhiên, giới chuyên gia y tế đã nhiều lần cảnh báo về sự ngộ nhận nguy hiểm này. Các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy, xuyên tâm liên chưa từng được chứng minh có khả năng tạo miễn dịch dự phòng chống lại sự lây nhiễm virus SARS-CoV-2 [1]. Thảo dược này chỉ được ghi nhận với vai trò là nguồn hợp chất tiềm năng hỗ trợ làm giảm nhẹ các biểu hiện viêm nhiễm đường hô hấp trên sau khi bệnh nhân đã nhiễm bệnh [1]. Việc hiểu sai giữa "hỗ trợ điều trị triệu chứng" và "ngăn ngừa lây nhiễm" đang dẫn tới tâm lý chủ quan, lơ là các biện pháp bảo vệ bản thân đã được khuyến cáo.
Xuyên tâm liên có thể tác động đến virus như thế nào?
Để hiểu đúng về giá trị của xuyên tâm liên, cần nhìn vào cách các hoạt chất của nó tương tác với tác nhân gây bệnh ở cấp độ sinh học. Cây xuyên tâm liên chứa nhiều diterpenoid lactone, trong đó tiêu biểu nhất là andrographolide và neoandrographolide [3, 8]. Các hoạt chất này nổi tiếng trong y học cổ truyền nhờ đặc tính kháng viêm, hạ sốt, điều hòa miễn dịch và kháng virus [1].
Khi nghiên cứu trên mô hình điện toán (in silico) và phòng thí nghiệm (in vitro), các hoạt chất trong xuyên tâm liên cho thấy khả năng ức chế men protease 3CLpro của SARS-CoV-2 [1]. Đồng thời, chúng có thể gắn kết với protein thụ thể men chuyển hACE2 của người - cửa ngõ để virus bám dính và xâm nhập vào tế bào [1]. Những tác động này hỗ trợ cản trở quá trình sản sinh các hạt virus lây nhiễm mới [1].
Bên cạnh đó, các mô phỏng dược lý mạng và động lực học phân tử cho thấy một thành phần khác là andrographidine C có khả năng liên kết tốt với protein ACE2 và PIK3CG [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng 24 hoạt chất từ xuyên tâm liên có thể tương tác với các protein đích như PTGS2, EGFR, MAPK14 để can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu sinh học liên quan đến phản ứng viêm [2]. Nhờ các cơ chế này, thảo dược có thể giúp làm dịu phản ứng viêm quá mức và hỗ trợ hạ sốt [1, 5]. Dù vậy, những dữ liệu này chỉ giải thích cho cơ chế tác động một khi mầm bệnh đã hiện diện trong cơ thể, hoàn toàn không phải cơ chế ngăn cản phơi nhiễm từ đầu [1].
Bằng chứng lâm sàng: Giảm nhẹ triệu chứng đường hô hấp
Khi chuyển từ ống nghiệm sang thực tế trên người, các nghiên cứu tập trung vào hiệu quả cải thiện các triệu chứng lâm sàng ở người đã mắc bệnh.
Một bài tổng quan toàn diện năm 2022 về xuyên tâm liên trong nghiên cứu thuốc điều trị COVID-19 chỉ ra rằng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã chứng minh việc sử dụng thảo dược này (dùng đơn độc hoặc phối hợp) cho kết quả vượt trội hơn giả dược trong việc giảm mức độ nghiêm trọng của các biểu hiện nhiễm trùng đường hô hấp trên [1]. Đáng chú ý, hiệu quả này thể hiện rõ rệt nhất khi được can thiệp ở giai đoạn đầu của bệnh mà không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng [1]. Dù vậy, tổng quan này nhấn mạnh xuyên tâm liên chỉ là nguồn dược liệu tự nhiên triển vọng cho hướng nghiên cứu điều trị sau phơi nhiễm, không phải thuốc dự phòng [1].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi thực hiện năm 1991 trên 152 bệnh nhân trưởng thành bị viêm họng - amidan đã so sánh hiệu quả giữa xuyên tâm liên và paracetamol [3]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên dùng paracetamol, dùng xuyên tâm liên liều 3 g/ngày hoặc 6 g/ngày trong vòng 7 ngày [3]. Đến ngày thứ 3, nhóm dùng paracetamol và nhóm dùng xuyên tâm liên liều cao (6 g/ngày) đạt hiệu quả giảm sốt và đau họng vượt trội rõ rệt so với nhóm dùng liều thấp (3 g/ngày) [3]. Đến ngày thứ 7, kết quả lâm sàng giữa các nhóm không còn sự khác biệt, với khoảng 20% bệnh nhân ở mỗi nhóm gặp các tác dụng phụ nhẹ và tự khỏi [3].
Về mặt dược động học, một bài tổng quan năm 2022 phân tích rằng hoạt chất andrographolide hấp thu kém vào tuần hoàn máu và có sinh khả dụng đường uống thấp [4]. Sau khi vào cơ thể, chất này phân bố rộng rãi, được chuyển hóa qua gan rồi đào thải qua thận và hệ thống mật [4]. Khi dùng hỗ trợ cho điều trị cúm cùng các biện pháp chăm sóc chuẩn, xuyên tâm liên giúp giảm độ nặng của triệu chứng, rút ngắn thời gian điều trị và hạ thấp nguy cơ biến chứng sau cúm [4].
Bằng chứng hạ sốt trên động vật và tính biến thiên chất lượng
Ngoài các thử nghiệm lâm sàng trên người bị nhiễm trùng hô hấp, tác dụng hạ thân nhiệt của thảo dược cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng. Năm 1995, một nghiên cứu trên chuột cống đực bạch tạng bị gây sốt bằng men bia đã so sánh hoạt tính hạ sốt giữa chế phẩm thảo mộc TBR-002 với xuyên tâm liên, cỏ mật láng (Andrographis elongate) và paracetamol [5]. Kết quả cho thấy xuyên tâm liên có khả năng hạ sốt, tuy nhiên mức độ hiệu quả lại thấp hơn so với paracetamol và công thức thảo mộc thử nghiệm [5].
Một rào cản lớn khác đối với thảo dược tự nhiên là tính ổn định của dược chất. Nghiên cứu năm 2022 tiến hành đánh giá 16 lô xuyên tâm liên thương phẩm trên thị trường cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các lô về hình thái, thành phần hóa học và hoạt tính sinh học [6]. Các mẫu dược liệu có màu xanh đậm hơn chứa hàm lượng diterpenoid lactone cao hơn, từ đó đem lại hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ hơn [6]. Điều này cho thấy nếu chỉ tự thu hái hoặc dùng các dạng dược liệu trôi nổi chưa được chuẩn hóa, người dùng rất khó kiểm soát được liều lượng hoạt chất đưa vào cơ thể để đạt được hiệu quả mong muốn.
Bên cạnh lĩnh vực hô hấp, xuyên tâm liên còn được khảo sát trên các bệnh lý viêm mạn tính khác. Chẳng hạn, thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2012 trên 224 bệnh nhân viêm loét đại tràng mức độ nhẹ đến trung bình cho thấy chiết xuất HMPL-004 ở liều 1.800 mg/ngày giúp 60% người bệnh đạt đáp ứng lâm sàng sau 8 tuần (vượt trội so với 40% ở nhóm giả dược) [7]. Dù đây là bằng chứng khẳng định đặc tính kháng viêm, kết quả này không thể dùng để đại diện hay suy diễn cho phác đồ xử trí bệnh hô hấp cấp tính.
Hiểu lầm tai hại: Nhầm thuốc điều trị với "lá chắn" phòng ngừa
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc coi xuyên tâm liên như một loại "vắc xin thảo dược" có thể ngăn ngừa lây nhiễm virus SARS-CoV-2. Rất nhiều người nghĩ rằng uống thảo dược này mỗi ngày thì tiếp xúc với nguồn lây sẽ không bị nhiễm bệnh.
Khoa học hoàn toàn bác bỏ quan niệm này. Toàn bộ các dữ liệu hiện có đều nhấn mạnh xuyên tâm liên chỉ có tác dụng tiềm năng ở giai đoạn điều trị sau khi đã nhiễm trùng, không có giá trị phòng ngừa (prophylaxis) [1]. Việc uống thuốc khi cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh không giúp tạo kháng thể hay ngăn chặn giọt bắn chứa virus bám vào niêm mạc.
Nguy hiểm hơn, việc tin vào lời đồn phòng bệnh có thể tạo ra cảm giác an toàn ảo. Người dùng có nguy cơ buông lỏng các biện pháp phòng vệ thiết yếu, từ đó làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm cho bản thân và cộng đồng. Ngoài ra, việc lạm dụng dược liệu liên tục khi không có bệnh còn có thể gây rối loạn tiêu hóa và tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết cho gan, thận.
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên, xuyên tâm liên không hoàn toàn vô hại nếu dùng sai đối tượng hoặc sai cách. Trong các thử nghiệm lâm sàng, tỷ lệ bệnh nhân gặp tác dụng phụ dao động từ 20% đến hơn 50-60%, chủ yếu là các phản ứng nhẹ và tự hết [2, 4].
Người có cơ địa nhạy cảm, người mắc bệnh lý tiêu hóa cần cẩn trọng vì dược liệu có thể gây khó chịu dạ dày, buồn nôn hoặc đi ngoài. Do andrographolide được chuyển hóa chủ yếu qua hệ gan mật và bài tiết qua thận [4], những bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận nặng bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
Đặc biệt, chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với các chế phẩm đặc trị COVID-19. Những nhóm đối tượng đặc thù này tuyệt đối không được tự ý sử dụng theo các bài thuốc truyền miệng. Nếu đang điều trị các bệnh nền khác hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn, người bệnh phải hỏi ý kiến bác sĩ để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng đúng dựa trên dữ liệu khoa học
Nếu muốn sử dụng xuyên tâm liên để hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng nhiễm trùng hô hấp thông thường, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc liều lượng đã được y văn ghi nhận.
Theo các báo cáo tổng quan y học, liều lượng khuyến nghị của hoạt chất andrographolide trong việc xử trí nhiễm trùng đường hô hấp trên không biến chứng là 60 mg/ngày đối với người lớn và 30 mg/ngày đối với trẻ em [4]. Đối với bệnh nhân viêm họng - amidan, liều dùng có thể tăng lên 180 mg/ngày, nhưng không được vượt quá ngưỡng tối đa 360 mg/ngày [4]. Với bệnh nhân COVID-19 thể nhẹ, liều khởi đầu được khuyến nghị dựa trên các nghiên cứu nhiễm trùng hô hấp là 180 mg andrographolide mỗi ngày [4].
Khi xuất hiện triệu chứng sốt hoặc đau họng, bệnh nhân có thể dùng thảo dược ở giai đoạn sớm của bệnh để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng [1, 4]. Tuy nhiên, cần ưu tiên lựa chọn các chế phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất diterpenoid lactone từ các đơn vị sản xuất uy tín, thay vì tự sắc cây cỏ tươi hoặc khô không rõ nguồn gốc chất lượng [6]. Trong mọi tình huống, việc dùng thảo dược chỉ mang tính bổ trợ, không thay thế cho các hướng dẫn điều trị chuẩn và chăm sóc y tế chuyên biệt khi bệnh trở nặng.
Tóm lại, xuyên tâm liên là một nguồn dược liệu quý có tiềm năng sinh học tốt trong việc làm giảm triệu chứng sốt, đau họng ở giai đoạn sớm sau khi nhiễm bệnh đường hô hấp [1, 4]. Tuy nhiên, suy nghĩ uống xuyên tâm liên để "ngừa" COVID-19 hoàn toàn là hiểu lầm không có cơ sở khoa học [1]. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, sử dụng thảo dược đúng lúc, đúng liều lượng và luôn tuân thủ tư vấn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe an toàn.
