Hành trình của thức ăn: từ miệng đến ruột già
Thức ăn được nhai, trộn với dịch tiêu hóa rồi di chuyển qua đường tiêu hóa. Ruột non hấp thu phần lớn dưỡng chất; ruột già tiếp tục thu hồi nước và xử lý phần còn lại. Gan, tụy và túi mật hỗ trợ tiêu hóa bằng các dịch chuyên biệt nhưng thức ăn không đi qua những cơ quan này.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Chất dinh dưỡng trong bữa ăn được hấp thu chủ yếu tại cơ quan nào?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Ruột non là nơi hoàn tất phần lớn tiêu hóa hóa học và hấp thu dưỡng chất cùng nước vào cơ thể.
- Gan, tụy và túi mật chỉ cung cấp dịch hỗ trợ tiêu hóa, thức ăn không đi qua các cơ quan này.
- Ruột già đảm nhận thu hồi nước, đóng khuôn phân và lên men các carbohydrate chưa tiêu hóa hết.
Đường tiêu hóa và các cơ quan hỗ trợ
Ống tiêu hóa là đường đi liên tục từ miệng đến hậu môn, gồm thực quản, dạ dày, ruột non và ruột già. Gan, tụy và túi mật là cơ quan hỗ trợ: chúng tạo, dự trữ hoặc đưa dịch tiêu hóa vào ruột, chứ thức ăn không đi xuyên qua các cơ quan này. Mục tiêu của tiêu hóa là biến thức ăn thành các thành phần đủ nhỏ để hấp thu và sử dụng cho năng lượng, tăng trưởng, sửa chữa tế bào. Protein được phân giải thành amino acid, carbohydrate thành các loại đường đơn giản, còn chất béo thành acid béo và glycerol. Cơ trơn, dịch tiêu hóa, thần kinh, hormone và vi sinh vật đường ruột cùng tham gia; tốc độ và mức độ xử lý khác nhau tùy thành phần bữa ăn và từng người. [S1]
Từ nhai nuốt đến nhu động
Răng nghiền thức ăn, còn nước bọt làm ẩm và có enzyme bắt đầu phân giải tinh bột. Khi nuốt, lưỡi đưa thức ăn vào họng; các chuyển động phối hợp của vùng họng và nắp thanh quản giúp thức ăn đi vào thực quản thay vì đường thở. Sau đó, nhu động, các đợt co bóp có phối hợp của cơ thành ống tiêu hóa, đẩy thức ăn về phía trước. Ở đoạn cuối thực quản, cơ thắt thực quản dưới giãn để thức ăn vào dạ dày rồi thường đóng lại, giúp hạn chế dịch trong dạ dày trào ngược. Nhu động tiếp tục khuấy trộn và vận chuyển chất chứa trong dạ dày, ruột non và ruột già; đây là vận động tự động, không phụ thuộc việc ta chủ động “đẩy” thức ăn. [S1]
Dạ dày nhào trộn và điều tiết thức ăn xuống ruột
Cơ dạ dày co bóp, trộn thức ăn với dịch vị gồm acid và enzyme. Dịch vị giúp bắt đầu phân giải protein; phần lớn quá trình tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất sẽ tiếp tục ở ruột non. Hỗn hợp bán lỏng tạo thành được gọi là dưỡng trấp (chyme), không phải chất dinh dưỡng đã sẵn sàng đi thẳng vào máu. Dạ dày tống hỗn hợp này từng lượng nhỏ xuống tá tràng. Việc làm rỗng từ từ giúp ruột non tiếp nhận, trung hòa và xử lý thức ăn theo từng đợt. [S1]
Ruột non: hoàn tất tiêu hóa và hấp thu
Ruột non gồm tá tràng, hỗng tràng và hồi tràng. Dịch tụy cung cấp enzyme phân giải carbohydrate, protein và chất béo; dịch mật do gan tạo, được túi mật dự trữ rồi đưa vào ruột, giúp nhũ tương hóa chất béo để enzyme lipase hoạt động hiệu quả hơn, mật không phải enzyme tiêu hóa. Dịch ruột phối hợp để hoàn tất quá trình phân giải. Đây là nơi diễn ra phần lớn quá trình tiêu hóa hóa học và hấp thu dưỡng chất; thành ruột hấp thu cả nước và các thành phần đã được phân giải. [S1]
Hai lộ trình hấp thu: máu cửa và bạch huyết
Đường đơn, amino acid và một số dưỡng chất hòa tan đi qua thành ruột vào máu, phần lớn theo tĩnh mạch cửa đến gan để xử lý hoặc phân phối. Nhiều chất béo chuỗi dài được tế bào ruột ghép lại thành triglyceride, đóng gói thành chylomicron rồi đưa vào các mạch bạch huyết nhỏ trong nhung mao trước khi hòa vào tuần hoàn máu. Một số acid béo chuỗi ngắn hoặc trung bình có thể đi trực tiếp vào máu cửa. Vì vậy, nói chất béo đi theo đường bạch huyết chỉ là mô tả khái quát, không đúng với mọi phân tử lipid. [S3]
Ruột già: thu hồi nước và tạo phân
Phần thức ăn chưa được tiêu hóa, dịch và tế bào bong khỏi niêm mạc đi vào ruột già. Ruột già gồm manh tràng, đại tràng và trực tràng; ruột thừa là một túi nhỏ gắn với manh tràng. Đại tràng hấp thu thêm nước, làm chất chứa đặc dần thành phân. Nhu động đưa phân đến trực tràng để lưu lại trước khi thải ra ngoài. Ruột già tham gia điều chỉnh lượng nước còn lại trong phân; lượng nước hấp thu còn phụ thuộc vào lượng dịch đi vào, thời gian lưu chuyển và tình trạng sức khỏe. [S1]
Lên men carbohydrate và sinh khí
Một số carbohydrate mà cơ thể chưa tiêu hóa hết sẽ đến ruột già, nơi vi khuẩn phân giải chúng và có thể tạo khí. Lượng khí và cảm giác đầy hơi khác nhau tùy loại thực phẩm, lượng ăn và mỗi người; sinh hơi sau bữa ăn tự nó không chứng minh mắc bệnh. Nếu triệu chứng thường xuyên, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc đi kèm dấu hiệu báo động, nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm. [S5]
Vitamin K và vi sinh vật đường ruột: giới hạn điều ta biết
Một số vi khuẩn trong ruột già tạo menaquinone, thuộc nhóm vitamin K. NIH lưu ý lượng cơ thể thực sự hấp thu từ vitamin K do vi khuẩn tạo ra chưa rõ; do đó không thể dùng giả định về hệ vi sinh để kết luận một người đã đủ vitamin K. Rau lá xanh và một số thực phẩm khác vẫn là nguồn vitamin K trong chế độ ăn. Đây là mô tả vai trò sinh học, không phải khuyến nghị tự bổ sung vitamin. [S4]