Vitamin: phân loại, vai trò và nguồn thực phẩm
Tra cứu 13 vitamin theo nhóm tan trong chất béo và tan trong nước, hiểu vai trò khái quát, nguồn thực phẩm và vì sao không nên tự suy ra liều bổ sung từ một triệu chứng hay bảng phân loại.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Vitamin nào tan trong nước nhưng có thể được cơ thể dự trữ ở gan?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Có 13 vitamin thiết yếu, chia làm hai nhóm: tan trong chất béo (A, D, E, K) và tan trong nước (C, nhóm B).
- Một triệu chứng chung không phản ánh đúng cơ thể thiếu vitamin nào; không tự chẩn đoán hay tự uống nhiều loại cùng lúc.
- Bổ sung liều càng cao không làm cơ thể khỏe hơn; cần đọc kỹ nhãn (%DV, khẩu phần) và hỏi ý kiến nhân viên y tế.
13 vitamin, hai nhóm tính tan
Mở từng mục để xem tên thường dùng, vai trò khái quát, ví dụ thực phẩm và lưu ý an toàn. Đây là bản đồ học tập, không đánh giá tình trạng thiếu chất.
Tan trong chất béo
A · D · E · K
Nhóm này thường được hấp thu cùng chất béo trong bữa ăn và có thể được dự trữ trong cơ thể. Không tự suy ra rằng mọi người cần uống thêm.
01Vitamin A
Retinol · carotenoid tiền vitamin A
- Vai trò
- Thị giác, tăng trưởng, phát triển và chức năng miễn dịch.
- Nguồn thực phẩm
- Gan, trứng và sữa; rau lá xanh đậm, cà rốt, bí đỏ.
- Lưu ý
- Dạng vitamin A tạo sẵn trong gan và một số sản phẩm bổ sung có thể gây hại nếu dùng quá mức; nhu cầu tư vấn đặc biệt quan trọng khi mang thai.
02Vitamin D
Calciferol · D₂ và D₃
- Vai trò
- Hỗ trợ hấp thu canxi và quá trình khoáng hóa xương.
- Nguồn thực phẩm
- Cá béo, lòng đỏ trứng, nấm được xử lý UV và thực phẩm tăng cường.
- Lưu ý
- Dùng quá nhiều từ thực phẩm bổ sung có thể làm tăng canxi máu và ảnh hưởng thận. Không tự dùng liều cao.
03Vitamin E
Tocopherol và tocotrienol
- Vai trò
- Hoạt động như chất chống oxy hóa trong cơ thể.
- Nguồn thực phẩm
- Dầu thực vật, hạt hướng dương, hạnh nhân và một số rau xanh.
- Lưu ý
- Liều bổ sung cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, nhất là khi dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.
04Vitamin K
Phylloquinone · menaquinone
- Vai trò
- Cần cho quá trình đông máu bình thường và chuyển hóa xương.
- Nguồn thực phẩm
- Rau lá xanh; một số dầu thực vật và thực phẩm lên men.
- Lưu ý
- Nếu đang dùng warfarin, không tự ý thay đổi lượng vitamin K trong khẩu phần hoặc bắt đầu viên bổ sung; hãy trao đổi với bác sĩ.
Tan trong nước
C · B₁ · B₂ · B₃ · B₅ · B₆ · B₇ · B₉ · B₁₂
Gồm vitamin C và tám vitamin nhóm B. Nhiều loại không được dự trữ lâu như nhóm tan trong chất béo, nhưng B₁₂ là ngoại lệ có thể được tích trữ ở gan.
01Vitamin C
Axit ascorbic
- Vai trò
- Tham gia tạo collagen và hỗ trợ hấp thu sắt không heme từ thực vật.
- Nguồn thực phẩm
- Ổi, cam, ớt chuông, cà chua, bông cải và rau quả tươi.
- Lưu ý
- Liều bổ sung lớn có thể gây khó chịu tiêu hóa; nhu cầu bổ sung phụ thuộc hoàn cảnh cá nhân.
02B₁ · Thiamin
Thiamine
- Vai trò
- Giúp cơ thể chuyển hóa carbohydrate và hỗ trợ chức năng tế bào.
- Nguồn thực phẩm
- Ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạt và thịt lợn.
- Lưu ý
- Không có lợi ích mặc định khi dùng liều cao nếu khẩu phần đã đáp ứng; xem tổng lượng từ mọi sản phẩm.
03B₂ · Riboflavin
Riboflavin
- Vai trò
- Tham gia các phản ứng tạo năng lượng và chuyển hóa chất dinh dưỡng.
- Nguồn thực phẩm
- Sữa, trứng, thịt nạc, nấm và rau xanh.
- Lưu ý
- Nước tiểu vàng sáng có thể xuất hiện sau khi dùng riboflavin và thường không tự nó cho biết bệnh hay thiếu chất.
04B₃ · Niacin
Axit nicotinic · nicotinamide
- Vai trò
- Là thành phần của coenzyme tham gia chuyển hóa và hoạt động tế bào.
- Nguồn thực phẩm
- Gia cầm, cá, thịt, đậu phộng và ngũ cốc tăng cường.
- Lưu ý
- Liều niacin trong sản phẩm điều trị có thể gây tác dụng phụ và tương tác thuốc; không tự dùng để điều trị mỡ máu.
05B₅ · Axit pantothenic
Pantothenic acid
- Vai trò
- Cần để tạo coenzyme A, chất tham gia nhiều phản ứng chuyển hóa.
- Nguồn thực phẩm
- Có mặt trong nhiều nhóm thực phẩm như thịt, trứng, nấm và ngũ cốc.
- Lưu ý
- Thiếu hụt hiếm gặp; chưa có cơ sở để dùng riêng liều cao nhằm cải thiện sức khỏe khi không có chỉ định.
06B₆ · Pyridoxine
Nhóm hợp chất pyridoxal
- Vai trò
- Tham gia chuyển hóa protein và tạo hemoglobin, chất dẫn truyền thần kinh.
- Nguồn thực phẩm
- Cá, gia cầm, khoai tây, chuối và một số loại đậu.
- Lưu ý
- Dùng liều cao kéo dài từ thực phẩm bổ sung có thể gây tổn thương thần kinh; kiểm tra tổng liều từ nhiều sản phẩm.
07B₇ · Biotin
Biotin
- Vai trò
- Là coenzyme trong một số phản ứng chuyển hóa chất béo, carbohydrate và protein.
- Nguồn thực phẩm
- Trứng chín, cá, hạt, khoai lang và một số loại đậu.
- Lưu ý
- Biotin liều cao có thể làm sai lệch một số xét nghiệm, gồm xét nghiệm tuyến giáp và tim mạch; báo cho nhân viên y tế trước khi xét nghiệm.
08B₉ · Folate
Folate trong thực phẩm · axit folic trong nhiều sản phẩm bổ sung
- Vai trò
- Cần cho tổng hợp DNA và phân chia tế bào; đặc biệt quan trọng trước và đầu thai kỳ.
- Nguồn thực phẩm
- Rau lá xanh, đậu, trái cây họ cam quýt và thực phẩm tăng cường.
- Lưu ý
- Khuyến nghị axit folic trước thai kỳ tùy hướng dẫn và hoàn cảnh; người có nguy cơ cao cần được tư vấn riêng, không tự suy liều.
09B₁₂ · Cobalamin
Cyanocobalamin · methylcobalamin
- Vai trò
- Hỗ trợ tạo hồng cầu, tổng hợp DNA và duy trì chức năng thần kinh.
- Nguồn thực phẩm
- Cá, thịt, trứng, sữa và thực phẩm tăng cường; thực phẩm thực vật tự nhiên thường không phải nguồn đáng tin cậy.
- Lưu ý
- Người ăn thuần thực vật cần chủ động có nguồn B12 đáng tin cậy; một số bệnh và thuốc cũng ảnh hưởng hấp thu.
Thực phẩm là nguồn ưu tiên trong bức tranh tổng thể. Nhu cầu và nguy cơ thiếu khác nhau theo tuổi, thai kỳ, bệnh lý, thuốc và khả năng hấp thu. Không tự dùng liều cao; trao đổi với nhân viên y tế khi cần bổ sung hoặc đang điều trị.
Vitamin là gì và có những loại nào?
Vitamin là vi chất cơ thể cần với lượng nhỏ cho hoạt động tế bào, tăng trưởng và phát triển. Có 13 vitamin thiết yếu: A, C, D, E, K và tám vitamin nhóm B (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12). Có thể chia chúng theo tính hòa tan thành nhóm tan trong chất béo (A, D, E, K) và nhóm tan trong nước (C, B). Đây là cách phân loại hóa học, không phải xếp hạng mức độ quan trọng hay chỉ định uống viên bổ sung. [S1]
Vai trò của từng vitamin: đọc bản đồ tra cứu
Mỗi vitamin đảm nhiệm những vai trò riêng, vì vậy tên gọi “vitamin” không có nghĩa chúng thay thế được cho nhau. Bản đồ tương tác bên dưới lần lượt tóm tắt một chức năng sinh học và vài nguồn thực phẩm thường gặp cho A, tám vitamin nhóm B, C, D, E và K. Đây là điểm bắt đầu để tra cứu; hàm lượng trong thực phẩm thay đổi theo loại, khẩu phần và cách chế biến, còn danh sách không thể hiện nhu cầu hay tình trạng thiếu của một cá nhân. [S1]
Tính tan ảnh hưởng thế nào đến hấp thu và dự trữ?
A, D, E và K tan trong chất béo; chất béo trong bữa ăn hỗ trợ hấp thu và một phần có thể được lưu trữ trong cơ thể. C và các vitamin B tan trong nước; nhiều loại ít được dự trữ lâu, nhưng không có nghĩa dùng dư luôn vô hại. B12 là ngoại lệ có thể được dự trữ ở gan. Tính tan giúp giải thích đặc điểm hấp thu và lưu trữ, không phải lý do để tự dùng liều cao hoặc kiêng thực phẩm. [S1]
Nguồn vitamin trong bữa ăn và cách chế biến
Nguồn vitamin tùy từng loại: rau xanh và rau màu cam có carotenoid tiền vitamin A; cá béo, trứng hoặc thực phẩm tăng cường có thể cung cấp D; dầu thực vật và hạt có E; rau lá xanh có K. Trái cây, rau, đậu, ngũ cốc, trứng, sữa, cá và thịt cung cấp C và các vitamin B với lượng khác nhau. Thành phần thực tế thay đổi theo giống, phần ăn được, cách chế biến và khẩu phần; một thực phẩm riêng lẻ không cung cấp đầy đủ mọi vitamin. [S1]
Đa dạng khẩu phần và thực phẩm tăng cường
WHO khuyến khích ăn đa dạng. Thực phẩm tăng cường có thể bổ sung vitamin cho khẩu phần; hàm lượng khác nhau giữa sản phẩm nên cần đọc nhãn. [S2]
Thiếu vitamin: vì sao không thể tự chẩn đoán qua triệu chứng?
Thiếu vitamin có thể ảnh hưởng sức khỏe, nhưng mệt mỏi hay một triệu chứng chung không xác định được bạn thiếu chất nào. Nguy cơ còn tùy khẩu phần, khả năng hấp thu, tuổi, thai kỳ, bệnh lý và thuốc. Nếu biểu hiện kéo dài hoặc bạn loại trừ nhiều nhóm thực phẩm, hãy trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự chẩn đoán hay uống nhiều loại vitamin. [S1]
Thực phẩm bổ sung: đọc nhãn và cân nhắc rủi ro
Viên bổ sung không phù hợp với tất cả mọi người. Khi đọc nhãn, xem dạng vitamin, khẩu phần, lượng mỗi lần dùng, %DV và các thành phần khác. %DV giúp so sánh sản phẩm, không phải nhu cầu cá nhân hay liều điều trị. Dùng nhiều sản phẩm cùng lúc có thể làm tổng lượng tăng ngoài dự định. Người mang thai, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ hay dược sĩ trước khi bắt đầu hoặc đổi sản phẩm. [S4]
Folate và axit folic trước thai kỳ
Folate có tự nhiên trong thực phẩm; axit folic là dạng dùng trong một số thực phẩm tăng cường và sản phẩm bổ sung. Folate cần cho phân chia tế bào và phát triển phôi thai. Hướng dẫn bổ sung tùy nơi và tiền sử sức khỏe; hãy hỏi nhân viên y tế khi chuẩn bị mang thai, không tự suy liều từ bài viết. [S5]
Vitamin B12 trong chế độ ăn thực vật
B12 tự nhiên có trong thực phẩm nguồn động vật; thực vật không tăng cường không phải nguồn B12 tự nhiên. Một số ngũ cốc hoặc men dinh dưỡng có thể được tăng cường, nên hãy đọc nhãn. Người ăn thuần thực vật cần chủ động chọn nguồn B12 đáng tin cậy và hỏi nhân viên y tế nếu chưa rõ khẩu phần đã đáp ứng hay chưa. [S6]