Dị ứng thực phẩm: nhận biết, phòng tránh và xử trí khẩn cấp
Dị ứng thực phẩm là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch khi nhận nhầm thức ăn vô hại thành mối nguy hiểm cho cơ thể. Triệu chứng thường xuất hiện từ vài phút đến 2 giờ sau ăn và có thể chuyển nặng thành sốc phản vệ đe dọa tính mạng. Cách phòng tránh duy nhất hiện nay là kiêng món gây dị ứng và cần dùng ngay epinephrine khi có dấu hiệu cấp cứu.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Triệu chứng dị ứng thực phẩm thường xuất hiện trong khoảng thời gian nào sau khi ăn?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Dị ứng thực phẩm kích hoạt hệ miễn dịch tấn công đồ ăn, có thể gây sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng.
- Hiện y học chưa có cách chữa dứt điểm; giải pháp phòng ngừa duy nhất là kiêng tuyệt đối thức ăn gây dị ứng.
- Người có nguy cơ sốc phản vệ cần chuẩn bị sẵn bút tiêm epinephrine và gọi cấp cứu ngay khi xuất hiện dấu hiệu.
Dị ứng thực phẩm là gì?
Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), dị ứng thực phẩm là phản ứng bất thường của hệ thống miễn dịch đối với một số loại đồ ăn cụ thể. Bình thường, hệ miễn dịch bảo vệ cơ thể khỏi mầm bệnh. Khi mắc dị ứng thực phẩm, hệ miễn dịch nhận nhầm đồ ăn thành yếu tố gây hại và phát động phản ứng tấn công. Tình trạng này khác với chứng không dung nạp thức ăn vốn không liên quan đến hệ miễn dịch. Dị ứng thực phẩm có thể xuất hiện ở cả trẻ em và người lớn. Một số trẻ em hết dị ứng khi lớn lên, nhưng người trưởng thành cũng có thể khởi phát dị ứng mới. Người bệnh có thể dị ứng với nhiều hơn một loại thực phẩm. Phần lớn phản ứng diễn ra ở mức độ nhẹ nhưng đôi khi diễn tiến rất nghiêm trọng. [S1]
Phân biệt dị ứng và không dung nạp thực phẩm
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa dị ứng thức ăn và không dung nạp thức ăn vì cả hai đều gây khó chịu sau khi ăn. Nguồn tài liệu từ NIH chỉ rõ điểm khác biệt then chốt giữa hai tình trạng này. Không dung nạp thực phẩm không phải phản ứng miễn dịch. Tình trạng này chủ yếu gây ra các triệu chứng trên đường tiêu hóa như đầy hơi và chướng bụng. Ngược lại, dị ứng thực phẩm kích hoạt toàn bộ hàng rào miễn dịch và tác động lên nhiều cơ quan cùng lúc. Phản ứng dị ứng có thể ảnh hưởng đến da, đường hô hấp, hệ tim mạch và hệ tiêu hóa. Mức độ nguy hiểm của dị ứng thực phẩm cao hơn nhiều vì có nguy cơ đe dọa trực tiếp tính mạng, trong khi không dung nạp thực phẩm thường chỉ dừng lại ở rối loạn tiêu hóa thông thường. [S1]
Các thủ phạm gây dị ứng phổ biến nhất
Theo thông tin từ NIH, phần lớn các ca dị ứng thực phẩm xuất phát từ nhóm đồ ăn quen thuộc. Nhóm này bao gồm sữa bò, trứng gà, đậu phộng, vừng và đậu nành. Các loại hạt cây như hạnh nhân, quả óc chó, quả hồ đào cùng với lúa mì cũng là nguồn cơn phổ biến. Đáng chú ý, các loài giáp xác vỏ cứng như tôm, cua, tôm hùm, tôm sông và các loại cá chiếm tỷ lệ lớn trong các ca phản ứng. Tại các bữa ăn gia đình Việt Nam, tôm, cua, đậu nành hoặc mè đen rất phổ biến trong món kho xào. Một người có thể dị ứng đồng thời với nhiều loại đồ ăn khác nhau trong nhóm này. Dù là nguyên liệu tươi sống hay qua chế biến, người có cơ địa nhạy cảm vẫn có thể gặp phản ứng phòng vệ nghiêm trọng từ cơ thể. [S1]
Dấu hiệu nhận biết và biến chứng nguy hiểm
Triệu chứng dị ứng thường bắt đầu từ vài phút đến hai giờ sau khi ăn. Biểu hiện rất đa dạng và không giống nhau ở mỗi người hoặc mỗi lần ăn. Người bệnh có thể nổi mề đay, đỏ da, phát ban hoặc ngứa ran trong khoang miệng. Khuôn mặt, lưỡi và môi có thể bị sưng phù. Hệ tiêu hóa phản ứng bằng nôn mửa, tiêu chảy hoặc đau quặn bụng. Hệ hô hấp xuất hiện ho, thở khò khè, nghẹt thanh quản và khó thở. Tình trạng nặng nhất là sốc phản vệ, một cấp cứu y tế hiếm gặp nhưng đe dọa mạng sống. Sốc phản vệ làm đường thở co thắt, sưng họng gây nghẹt thở, tụt huyết áp nghiêm trọng và hôn mê. Khi xuất hiện dấu hiệu sốc phản vệ, người xung quanh phải gọi cấp cứu y tế ngay lập tức. [S1]
Yếu tố nguy cơ và bối cảnh sinh hoạt
Nghiên cứu từ NIH chỉ ra rằng một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc dị ứng thực phẩm. Người mắc bệnh chàm da (eczema) hoặc hen suyễn và viêm mũi dị ứng có nguy cơ cao hơn do đặc tính hoạt động của hệ miễn dịch. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò then chốt khi tiền sử gia đình có người bị dị ứng hay hen suyễn. Trong đời sống thường ngày, đi chợ hoặc ăn ngoài hàng quán tiềm ẩn nhiều rủi ro trộn lẫn nguyên liệu. Ví dụ, một đĩa rau xào có thể dính dầu chiên tôm hoặc nước sốt chứa đậu tương. Người có tiền sử mẩn ngứa gia đình cần đặc biệt thận trọng khi mua sắm thực phẩm chế biến sẵn. Khi nghi ngờ nguy cơ phản ứng, gia đình nên chủ động kiểm soát nguồn thực phẩm kỹ lưỡng. [S1]
Phương pháp chẩn đoán và giới hạn y học
Để chẩn đoán chính xác, cán bộ y tế sẽ khai thác triệu chứng, tiền sử gia đình, bệnh sử bản thân và khám thực thể. Các kỹ thuật xét nghiệm bao gồm thử nghiệm lẩy da, xét nghiệm máu, chế độ ăn loại trừ và thử thách thức ăn đường miệng. Nguồn NIH nhấn mạnh thử thách thức ăn đường miệng là phép thử có độ chính xác cao nhất hiện nay. Về mặt điều trị, y học hiện chưa có biện pháp chữa khỏi dị ứng thực phẩm. Không có phương pháp nào bảo đảm loại bỏ gốc rễ phản ứng dị ứng trọn đời. Do đó, người bệnh không nên tin vào các lời quảng cáo chữa dứt điểm dị ứng. Biện pháp duy nhất để ngăn ngừa phản ứng là tránh ăn các loại thực phẩm gây dị ứng cho bản thân. [S1]
Xử trí cấp cứu và chuẩn bị an toàn
Để kiểm soát triệu chứng thông thường, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng histamin hoặc corticosteroid. Đối với phản ứng sốc phản vệ đe dọa tính mạng, epinephrine là thuốc điều trị đặc hiệu bắt buộc. Bệnh nhân có thể được bác sĩ kê đơn bút tiêm tự động epinephrine. Người bệnh bắt buộc phải học cách sử dụng thiết bị này và luôn mang theo bên mình mọi lúc mọi nơi. NIH cũng khuyến nghị người mắc dị ứng thực phẩm nên đeo vòng cảnh báo y tế ghi rõ tên đồ ăn gây dị ứng. Khi đi ăn tại gia đình hoặc nhà hàng, hãy thông báo rõ ràng về tình trạng dị ứng của mình. Chuẩn bị sẵn kế hoạch ứng phó giúp bảo vệ tính mạng kịp thời khi vô tình tiếp xúc với thức ăn gây nguy hiểm. [S1]