Tiêu chảy: bù nước đúng cách và dấu hiệu nguy hiểm
Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng từ ba lần trở lên mỗi ngày hoặc nhiều hơn mức bình thường của bạn. Bù nước đúng cách cần kết hợp nước lọc cùng dung dịch bù nước đường uống, nước canh hoặc thức uống thể thao để bổ sung nước và điện giải đã mất. Bạn cần đi khám ngay nếu có dấu hiệu mất nước nặng, sốt cao, nôn liên tục, phân có máu hoặc tiêu chảy kéo dài.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Khi bị tiêu chảy cấp và bắt đầu thấy thèm ăn trở lại, bạn nên làm gì?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Bù nước đúng cách bằng nước lọc kết hợp dung dịch bù nước đường uống, nước canh hoặc thức uống thể thao.
- Tránh rượu bia, đồ uống chứa caffeine, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ và thực phẩm chứa chất tạo ngọt rượu đường.
- Đi khám ngay nếu sốt cao, nôn liên tục, phân có máu hoặc tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày ở người lớn.
Khái niệm tiêu chảy và các phân nhóm theo thời gian
Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh Thận Hoa Kỳ NIDDK, tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng, nhiều nước từ ba lần trở lên trong một ngày, hoặc đi thường xuyên hơn mức bình thường của cơ thể. Tình trạng này được chia thành ba nhóm dựa trên thời gian kéo dài triệu chứng. Tiêu chảy cấp tính là dạng phổ biến nhất, thường kéo dài dưới một tuần và tự khỏi. Tiêu chảy dai dẳng kéo dài trên 2 tuần và dưới 4 tuần. Tiêu chảy mạn tính kéo dài ít nhất 4 tuần với triệu chứng liên tục hoặc tái phát từng đợt. Nghiên cứu cho thấy người dân tại Hoa Kỳ trung bình mắc tiêu chảy cấp khoảng một lần mỗi năm, và có đến 5% dân số ghi nhận mắc tiêu chảy mạn tính. Việc phân biệt rõ thời gian giúp người bệnh theo dõi sát diễn biến sức khỏe để có biện pháp xử trí thích hợp. [S1]
Cơ chế mất nước và nguy cơ kém hấp thu
Tiêu chảy có thể dẫn đến hai biến chứng chính là mất nước và kém hấp thu theo thông tin từ NIDDK. Khi bị tiêu chảy cấp, phân lỏng mang theo lượng lớn chất lỏng cùng các khoáng chất điện giải ra khỏi cơ thể nhanh hơn nhiều so với phân rắn thông thường. Mất nước xảy ra khi cơ thể thiếu hụt nước và điện giải cần thiết cho các hoạt động sống. Nếu người bệnh không thể uống đủ nước hoặc dung dịch bù nước đường uống để bù lại lượng hao hụt, tình trạng mất nước nghiêm trọng có thể dẫn đến tổn thương cơ quan, sốc, hôn mê, hoặc thậm chí tử vong dù các biến chứng nặng này hiếm gặp. Mặt khác, kém hấp thu xuất hiện khi đường tiêu hóa không thể hấp thụ đủ dưỡng chất từ thức ăn, dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng, đặc biệt trong các trường hợp tiêu chảy mạn tính hoặc nhiễm trùng kéo dài. [S1]
Các nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy cấp
Theo cơ quan NIDDK Hoa Kỳ, các nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy cấp bao gồm viêm dạ dày ruột do virus, ngộ độc thực phẩm và tác dụng phụ của thuốc. Viêm dạ dày ruột có thể bắt nguồn từ các loại virus như norovirus, rotavirus, adenovirus và astrovirus. Ngộ độc thực phẩm xảy ra khi đường tiêu hóa bị nhiễm khuẩn hoặc kích ứng do vi sinh vật trong thức ăn, nước uống như Salmonella, Clostridium perfringens, Campylobacter, Staphylococcus aureus hoặc Escherichia coli. Tình trạng này thường tự hết trong vòng một tuần nhưng đôi khi kéo dài hơn. Các loại thực phẩm chưa nấu chín như thịt, hải sản, gia cầm, hoặc rau quả chưa rửa sạch và sữa tươi chưa qua xử lý tiệt trùng dễ chứa mầm bệnh. Ngoài ra, việc dùng một số loại thuốc như kháng sinh, thuốc kháng axit chứa magie hoặc tiêu thụ chất tạo ngọt rượu đường như sorbitol, mannitol, xylitol cũng có thể kích hoạt tiêu chảy cấp. [S2]
Nhận biết sớm các triệu chứng mất nước trên cơ thể
NIDDK chỉ ra rằng mất nước là mối đe dọa lớn nhất khi bị tiêu chảy. Người lớn bị mất nước thường cảm thấy khát nước dữ dội hoặc khô miệng, đi tiểu ít hơn bình thường và nước tiểu có màu sẫm. Cơ thể cảm thấy mệt mỏi, chóng mặt, choáng váng, mắt hoặc má có dấu hiệu trũng sâu. Khi dùng tay véo nhẹ da rồi thả ra, da không đàn hồi phẳng lại trạng thái bình thường ngay lập tức. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, dấu hiệu nhận biết mất nước có sự khác biệt quan trọng. Trẻ nhỏ có thể không ướt tã trong suốt 3 giờ trở lên, khóc không có nước mắt, thóp trên đầu bị lõm xuống, hoặc rơi vào trạng thái ngủ li bì, lơ mơ. Nhận diện các dấu hiệu này giúp gia đình can thiệp kịp thời trước khi tình trạng chuyển biến thành mất nước nguy kịch. [S2]
Bù nước đúng cách tại nhà và thói quen sinh hoạt
Trong hầu hết các trường hợp, tiêu chảy cấp có thể chăm sóc tại nhà bằng cách bù đắp chất lỏng và điện giải đã mất. NIDDK khuyến nghị uống nhiều nước kết hợp với các chất lỏng chứa điện giải như nước canh, nước súp trong bữa cơm gia đình hoặc thức uống thể thao. Người bệnh có thể uống dung dịch bù nước đường uống chứa glucose và điện giải, mua tại hiệu thuốc hoặc tự pha tại nhà theo hướng dẫn chuẩn. Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh cần duy trì việc cho uống nhiều nước, dung dịch bù nước, nước canh; trẻ bú mẹ hoặc bú bình nên tiếp tục bú bình thường. Khi cảm giác thèm ăn trở lại, bạn có thể quay lại chế độ ăn thông thường ngay cả khi vẫn còn tiêu chảy, không cần thiết phải nhịn ăn khiến cơ thể thêm suy kiệt vì thiếu năng lượng. [S3]
Chế độ ăn uống trong gia đình và các món cần tránh
Chế độ ăn phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ tiêu hóa hồi phục. Theo NIDDK, người bị tiêu chảy cấp nên tránh đồ uống có cồn, đồ uống chứa caffeine như cà phê, trà và một số loại nước ngọt có gas. Trong bữa ăn hàng ngày, cần tránh các món nhiều dầu mỡ như đồ chiên xào, thức ăn nhanh hoặc món nhiều chất béo vì chúng gây khó tiêu. Hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường đơn như fructose trong bánh kẹo, nước ngọt đóng chai, nước ép trái cây ngọt và đường lactose trong sữa động vật. Một số người sau đợt tiêu chảy cấp gặp khó khăn khi tiêu hóa lactose trong vòng một tháng hoặc lâu hơn. Tránh dùng kẹo cao su không đường chứa chất tạo ngọt rượu đường. Chuyên gia khuyến cáo không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng khem quá ngặt nghèo hoặc nhịn đói khi đang mắc bệnh. [S4]
Giới hạn bằng chứng về men vi sinh và thuốc cầm tiêu chảy
Theo cơ quan y tế NIDDK, các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu việc sử dụng men vi sinh probiotics để điều trị tiêu chảy. Tuy nhiên, nhiều bác sĩ và hiệp hội chuyên môn nhận định bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để ủng hộ việc dùng men vi sinh trong điều trị hoặc phòng ngừa tiêu chảy. Vì lý do an toàn, người bệnh nên trao đổi với nhân viên y tế trước khi dùng men vi sinh hoặc bất kỳ phương pháp bổ trợ nào. Đối với thuốc không kê đơn như loperamide hay bismuth subsalicylate, người lớn có thể dùng an toàn trong đa số trường hợp tiêu chảy cấp. Dù vậy, bác sĩ khuyến cáo không dùng các thuốc này cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người bị sốt hoặc đi ngoài phân có máu. Cần đi khám nếu triệu chứng nặng hơn hoặc không đỡ sau 2 ngày dùng thuốc. [S3]
Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đi khám khẩn cấp
Tiêu chảy có thể đe dọa tính mạng nếu dẫn đến mất nước nặng hoặc là biểu hiện của bệnh lý nguy hiểm. Theo NIDDK, người bệnh cần đến gặp bác sĩ ngay nếu có các biểu hiện: thay đổi trạng thái tinh thần như cáu gắt hoặc thiếu năng lượng, nôn mửa thường xuyên, đau dữ dội ở bụng hoặc trực tràng, phân đen như hắc ín hoặc chứa máu đỏ tươi, mủ. Người lớn cần đi khám ngay nếu tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày, sốt cao, hoặc đi ngoài phân lỏng từ sáu lần trở lên trong một ngày. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tình trạng tiêu chảy đặc biệt nguy hiểm vì có thể dẫn tới mất nước nặng chỉ trong một đến hai ngày. Trẻ cần trợ giúp y tế khẩn cấp nếu tiêu chảy kéo dài hơn một ngày, sốt, bỏ bú hoặc không uống nước nhiều giờ liền. [S2]