Bệnh tự miễn: hệ miễn dịch tấn công cơ thể như thế nào?
Hệ miễn dịch bình thường bảo vệ cơ thể bằng cách nhận diện và tiêu diệt virus hoặc vi khuẩn xâm nhập. Trong bệnh tự miễn, các protein gọi là tự kháng thể nhận diện nhầm mô khỏe mạnh là kẻ ngoại lai rồi phát tín hiệu tấn công. Sự nhầm lẫn này gây ra phản ứng viêm kéo dài, làm tổn thương nhiều cơ quan như khớp, da, gan hoặc tuyến tụy.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Bệnh tự miễn có thể lây từ người này sang người khác khi sống chung không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Tự kháng thể nhận diện nhầm mô khỏe mạnh là kẻ ngoại lai rồi phát tín hiệu kích hoạt hệ thống miễn dịch đến tấn công tế bào nhà.
- Bệnh tự miễn không lây truyền qua tiếp xúc, thường xuất hiện theo chu kỳ xen kẽ giữa đợt bùng phát đau đớn và thời kỳ thuyên giảm.
- Mục tiêu điều trị chính là ức chế hoặc làm chậm hệ miễn dịch quá khích nhằm giảm phản ứng sưng nề, đỏ da, nóng rát và đau nhức.
Hệ miễn dịch hoạt động bình thường ra sao
Theo Viện NIAMS thuộc NIH Hoa Kỳ, hệ miễn dịch là mạng lưới phức tạp gồm nhiều tế bào và mô phối hợp hoạt động nhịp nhàng. Vai trò then chốt của mạng lưới này là bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây bệnh từ môi trường bên ngoài như virus, vi khuẩn và tình trạng nhiễm trùng. Cơ thể người khỏe mạnh liên tục rà soát các yếu tố lạ xâm nhập vào máu hoặc mô. Khi nhận diện thấy kẻ lạ, hệ phòng ngự sẽ nhanh chóng kích hoạt phản ứng phòng thủ nhằm cô lập và tiêu diệt hoàn toàn mối nguy hại đó. Nhờ cơ chế nhận diện chuẩn xác này, các cơ quan nội tạng và tế bào lành lặn không bị tổn thương trong suốt cuộc đời. Hệ thống bảo vệ tự nhiên này giữ vai trò sống còn để duy trì sự sống mỗi ngày. [S1]
Cơ chế tự kháng thể tấn công nhầm mô lành
Theo Viện NIAMS thuộc NIH Hoa Kỳ, bản chất của bệnh tự miễn nằm ở sự sai lệch trong việc phân biệt thành phần cơ thể. Bình thường hệ thống đề kháng tạo ra các kháng thể để chống mầm bệnh lạ. Tuy nhiên ở người mắc bệnh tự miễn, cơ thể lại sản xuất ra các loại protein đặc biệt được gọi là tự kháng thể. Thay vì bảo vệ, những tự kháng thể này lại nhắm mục tiêu nhầm vào chính các mô khỏe mạnh bình thường của cơ thể. Chúng phát tín hiệu thúc đẩy hệ miễn dịch điều động lực lượng đến tấn công và phá hủy tế bào nhà. Sai sót nghiêm trọng trong cơ chế nhận diện làm cho hàng rào phòng thủ biến thành tác nhân gây hại, trực tiếp kích động các phản ứng phá hủy cấu trúc bình thường của mô và cơ quan nội tạng. [S1]
Hơn 80 dạng bệnh và các cơ quan chịu ảnh hưởng
Tài liệu từ MedlinePlus thuộc Thư viện Y học Quốc gia Hoa Kỳ ghi nhận hiện có hơn 80 loại bệnh tự miễn khác nhau. Chúng có thể tấn công hầu như mọi bộ phận trong cơ thể người bệnh. Chẳng hạn bệnh rụng tóc từng mảng làm rụng tóc khi nang lông bị tấn công. Bệnh viêm gan tự miễn gây tổn thương trực tiếp tại gan. Ở bệnh đái tháo đường típ 1, hệ thống miễn dịch nhắm mục tiêu và phá hủy tuyến tụy. Với bệnh viêm khớp dạng thấp, hệ miễn dịch tấn công màng hoạt dịch khớp và có thể làm hại cả phổi cùng đôi mắt. Ngoài ra bệnh lupus ban đỏ hệ thống hoặc xơ cứng bì cũng có thể gây viêm nhiễm nghiêm trọng tại nhiều cơ quan nội tạng khác nhau trên khắp toàn bộ cơ thể. [S2]
Yếu tố di truyền và tác nhân từ môi trường
Theo MedlinePlus thuộc NIH Hoa Kỳ, y học hiện chưa thể khẳng định chắc chắn nguyên nhân cụ thể dẫn đến bệnh tự miễn. Bệnh hoàn toàn không có tính lây truyền từ người này sang người khác qua tiếp xúc thông thường. Tuy nhiên, bệnh có xu hướng tập trung trong các gia đình có chung huyết thống. Điều đó cho thấy những biến dị gen nhất định làm cho một số người có cơ địa dễ mắc bệnh hơn người khác. Khi một người đã mang sẵn gen nhạy cảm trong cơ thể, sự tiếp xúc với các tác nhân bên ngoài như virus, hóa chất độc hại hoặc yếu tố môi trường khác có thể kích hoạt bệnh bùng phát. Phụ nữ cũng được ghi nhận mắc nhiều dạng bệnh tự miễn phổ biến với tỷ lệ cao hơn nam giới rất nhiều. [S2]
Diễn tiến giữa đợt bùng phát và thời kỳ thuyên giảm
Theo thông tin từ MedlinePlus thuộc NIH Hoa Kỳ, các dấu hiệu của bệnh tự miễn không xuất hiện liên tục với cùng một mức độ. Triệu chứng thường đến rồi đi theo từng chu kỳ khác nhau. Người bệnh có thể trải qua đợt bùng phát, là thời điểm các biểu hiện bệnh trở nên dữ dội và gây đau đớn khó chịu trong một khoảng thời gian. Sau giai đoạn bùng phát, cơ thể có thể bước vào thời kỳ thuyên giảm. Trong giai đoạn thuyên giảm này, các triệu chứng viêm đau sẽ thuyên giảm rõ rệt hoặc hoàn toàn biến mất tạm thời. Bệnh nhân có thể cảm thấy khỏe mạnh bình thường trở lại trước khi một đợt bùng phát mới bất ngờ tái diễn, gây khó khăn cho việc tự theo dõi sức khỏe nếu không ghi chép cẩn thận. [S2]
Ghi chép triệu chứng và tiền sử gia đình tại nhà
MedlinePlus thuộc NIH Hoa Kỳ khuyến nghị người dân chủ động hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán bằng các hành động thực tế tại nhà. Trong sinh hoạt gia đình Việt Nam, khi quây quần bên mâm cơm hoặc dịp họp họ, người bệnh nên chủ động trò chuyện để tìm hiểu tiền sử sức khỏe. Hãy hỏi rõ ông bà, cha mẹ, cô chú, bác và anh chị em họ xem trong nhà từng có ai mắc bệnh khớp hay bệnh mạn tính nào không. Đồng thời, mỗi người cần chuẩn bị một cuốn sổ tay nhỏ để ghi chép lại mọi biểu hiện bất thường mỗi ngày. Cần ghi cụ thể triệu chứng kéo dài bao lâu, xuất hiện khi nào, điều gì khiến cơn đau tăng lên hoặc dịu bớt, sau đó mang tài liệu này chia sẻ với bác sĩ chuyên khoa. [S2]
Giới hạn y khoa trong chẩn đoán bệnh tự miễn
MedlinePlus thuộc NIH Hoa Kỳ chỉ rõ bác sĩ thường gặp rất nhiều trở ngại khi tìm kiếm kết luận chẩn đoán bệnh tự miễn. Hiện nay thường không có một xét nghiệm đơn lẻ duy nhất nào có thể khẳng định chắc chắn một bệnh tự miễn cụ thể. Ngoài ra, triệu chứng giữa nhiều bệnh tự miễn khác nhau thường rất giống nhau, dễ gây nhầm lẫn trên lâm sàng. Một số biểu hiện phổ biến như đau nhức cơ bắp cũng xuất hiện trong vô số căn bệnh thông thường khác. Vì vậy quá trình xác định bệnh thường đòi hỏi nhiều thời gian và yêu cầu người bệnh phải trải qua nhiều lần thăm khám với các bác sĩ thuộc nhiều chuyên khoa khác nhau mới có thể đưa ra kết luận chuẩn xác, tránh chẩn đoán vội vàng thiếu căn cứ. [S2]
Mục tiêu điều trị và kiểm soát phản ứng viêm
Theo MedlinePlus thuộc NIH Hoa Kỳ, phương pháp can thiệp y tế hoàn toàn phụ thuộc vào căn bệnh tự miễn cụ thể mà bệnh nhân mắc phải. Trong hầu hết các trường hợp, mục tiêu điều trị chủ yếu là ức chế hoặc làm chậm hoạt động của hệ thống miễn dịch đang quá khích. Việc này nhằm xoa dịu các biểu hiện đặc trưng của phản ứng viêm như sưng nề, đỏ da, nóng rát và đau nhức tại các mô tổn thương. Bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc nhóm corticosteroid hoặc các loại dược phẩm phù hợp khác để cải thiện thể trạng cho người bệnh. Đối với một số bệnh lý tự miễn mạn tính, bệnh nhân có thể cần duy trì liệu trình điều trị y tế liên tục trong suốt phần đời còn lại. [S2]