Ung thư đại trực tràng: yếu tố nguy cơ và tầm soát
Ung thư đại trực tràng là bệnh lý ác tính xảy ra ở đại tràng hoặc trực tràng, đứng thứ ba về số ca mắc mới trên thế giới. Bệnh liên quan mật thiết đến lối sống ít vận động, ăn nhiều thịt chế biến sẵn và yếu tố tuổi tác hoặc di truyền. Việc tầm soát định kỳ và phát hiện sớm các tổn thương tiền ung thư giúp giảm đáng kể nguy cơ tử vong.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Độ tuổi nào đang ghi nhận số ca mắc ung thư đại trực tràng gia tăng?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Bệnh bắt đầu từ niêm mạc đại tràng hoặc trực tràng, thường phát triển từ các tổn thương tiền ung thư hoặc polyp.
- Ăn nhiều thịt chế biến sẵn, thịt đỏ, ít rau củ, béo phì, lười vận động, hút thuốc và uống rượu làm tăng nguy cơ bệnh.
- Tầm soát định kỳ giúp phát hiện và can thiệp sớm các tổn thương tiền ung thư trước khi chuyển biến ác tính.
Ung thư đại trực tràng là gì
Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, ung thư đại trực tràng là bệnh lý ác tính ảnh hưởng đến đại tràng, tức ruột già, hoặc trực tràng. Đây là loại ung thư phổ biến thứ ba trên toàn cầu, chiếm khoảng 10% tổng số ca ung thư. Năm 2022, toàn cầu ghi nhận khoảng 1,9 triệu ca mắc mới và hơn 900 000 trường hợp tử vong. Căn bệnh này đứng hàng thứ hai về nguyên nhân gây tử vong do ung thư. Nguy cơ mắc bệnh gia tăng rõ rệt theo tuổi, phần lớn các trường hợp xảy ra ở người trên 50 tuổi. Dù vậy, một số quốc gia đang ghi nhận sự gia tăng ở nhóm người trẻ tuổi từ 30 đến 50. Ở giai đoạn khởi phát, bệnh thường diễn tiến âm thầm và không biểu hiện triệu chứng rõ rệt. [S1]
Cơ chế hình thành và yếu tố di truyền
Bệnh khởi phát khi các tế bào ở niêm mạc đại tràng hoặc trực tràng phát triển bất thường, thường bắt đầu từ các tổn thương tiền ung thư hoặc polyp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, tiền sử gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành bệnh. Những người có người thân mắc ung thư đại trực tràng hoặc mang hội chứng di truyền như hội chứng Lynch hoặc bệnh đa polyp tuyến gia đình có nguy cơ cao hơn hẳn. Ngoài ra, tiền sử cá nhân từng bị ung thư đại trực tràng trước đây hoặc có một số loại polyp nhất định cũng làm gia tăng rủi ro. Các đột biến gen tích tụ theo thời gian có thể biến đổi các tế bào biểu mô lành tính thành khối u xâm lấn, làm tăng nguy cơ di căn nếu không được phát hiện sớm. [S1]
Yếu tố nguy cơ từ thói quen sinh hoạt
Bên cạnh yếu tố tuổi tác và di truyền, các yếu tố lối sống góp phần đáng kể vào sự phát triển của bệnh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, chế độ ăn nhiều thịt chế biến sẵn, nhiều thịt đỏ và ít trái cây, rau xanh làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Thói quen ngồi nhiều, thiếu hoạt động thể chất, tình trạng thừa cân béo phì cũng là các yếu tố thúc đẩy bệnh tiến triển. Việc hút thuốc lá và tiêu thụ đồ uống có cồn cũng được xác định là nguyên nhân trực tiếp làm tăng gánh nặng bệnh tật. Khối u ác tính này có thể được phòng ngừa hiệu quả nếu mỗi cá nhân chủ động thay đổi lối sống, kiểm soát cân nặng hợp lý và hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các yếu tố độc hại từ môi trường. [S1]
Áp dụng thói quen lành mạnh trong đời sống Việt Nam
Trong đời sống thường nhật của gia đình Việt Nam, việc điều chỉnh bữa ăn gia đình có ý nghĩa phòng bệnh rất thiết thực. Khi đi chợ, người nội trợ nên ưu tiên mua nhiều loại rau xanh và trái cây tươi để bổ sung chất xơ cho mâm cơm hàng ngày. Cần hạn chế các món chế biến sẵn như xúc xích, lạp xưởng, giò chả công nghiệp hay các loại thịt đỏ chiên rán nhiều dầu mỡ. Thay vì ngồi xem điện thoại hay tivi sau bữa cơm, các thành viên trong gia đình nên cùng nhau duy trì thói quen đi bộ nhẹ nhàng hoặc dọn dẹp nhà cửa để tăng cường vận động. Đồng thời, nam giới nên từ bỏ thói quen hút thuốc lá và hạn chế bia rượu trong các dịp liên hoan, giỗ chạp để bảo vệ đường tiêu hóa. [S1]
Dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua
Ở giai đoạn đầu, bệnh thường không có biểu hiện hoặc triệu chứng rất nhẹ. Tuy nhiên, khi khối u tiến triển, một số dấu hiệu bất thường sẽ xuất hiện và người bệnh cần lưu tâm theo dõi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, các triệu chứng phổ biến bao gồm thay đổi thói quen đại tiện kéo dài như tiêu chảy, táo bón hoặc khuôn phân bị thu hẹp. Người bệnh có thể thấy máu trong phân, máu có màu đỏ tươi hoặc đỏ sẫm đen như hắc ín. Đau quặn bụng, đau tức hoặc cảm giác đầy hơi kéo dài không dứt cũng là triệu chứng thường gặp. Ngoài ra, việc sụt cân đột ngột không rõ nguyên nhân, mệt mỏi dai dẳng và thiếu máu thiếu sắt do mất máu mạn tính là những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng. [S1]
Tầm soát định kỳ và các phương pháp chẩn đoán
Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, tại những nơi có chương trình tổ chức tốt, tầm soát định kỳ là biện pháp hiệu quả nhất để phát hiện sớm và phòng ngừa ung thư đại trực tràng. Quá trình tầm soát cho phép bác sĩ phát hiện và loại bỏ các tổn thương tiền ung thư trước khi chúng tiến triển thành ác tính. Các phương pháp chẩn đoán được áp dụng bao gồm khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh như siêu âm bụng, chụp cắt lớp vi tính và chụp cộng hưởng từ. Bác sĩ cũng kiểm tra bên trong lòng ruột bằng nội soi đại tràng hoặc nội soi đại tràng sigma, sinh thiết mẫu mô để xét nghiệm giải phẫu bệnh, cùng với xét nghiệm phân tử để tìm đột biến gen và dấu ấn sinh học phục vụ điều trị. [S1]
Các lựa chọn can thiệp và điều trị hiện nay
Lựa chọn điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, đặc điểm khối u và thể trạng tổng thể của người bệnh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, các phương pháp chính gồm phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, liệu pháp nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch. Ở giai đoạn sớm, phẫu thuật cắt bỏ khối u và nạo vét hạch lân cận là phương pháp chủ yếu, có thể kèm theo mở hậu môn nhân tạo tạm thời hoặc vĩnh viễn. Hóa trị bổ trợ được cân nhắc cho trường hợp có nguy cơ tái phát cao. Đối với bệnh giai đoạn di căn, hóa trị toàn thân kết hợp thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch cho nhóm có bất ổn định vi vệ tinh cao sẽ được sử dụng nhằm kiểm soát bệnh và kéo dài thời gian sống. [S1]
Giới hạn của bằng chứng và vai trò nghiên cứu mới
Mặc dù các biện pháp phòng ngừa và tầm soát đem lại lợi ích rõ rệt, tiên lượng bệnh vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào giai đoạn phát hiện. Tổ chức Y tế Thế giới WHO nhấn mạnh tỷ lệ sống sót cao hơn đáng kể nếu bệnh được chẩn đoán sớm, nhưng các triệu chứng ban đầu lại quá mờ nhạt khiến nhiều người phát hiện muộn. Các thử nghiệm lâm sàng hiện nay đóng vai trò then chốt trong việc tạo cơ hội tiếp cận các phác đồ thử nghiệm tiên tiến, giúp mở rộng hiểu biết y khoa và mang lại thêm giải pháp điều trị. Dù vậy, các bằng chứng điều trị cá thể hóa như xét nghiệm sinh học phân tử vẫn đòi hỏi cơ sở vật chất chuyên sâu, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa để đạt hiệu quả tối ưu. [S1]