Ung thư: bao nhiêu phần có thể phòng ngừa được?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 38% số ca ung thư hiện nay có thể phòng ngừa được bằng cách tránh các yếu tố nguy cơ và thực hiện các chiến lược phòng ngừa dựa trên bằng chứng. Gần một phần tư số ca tử vong do ung thư xuất phát từ các hành vi nguy cơ có thể thay đổi như hút thuốc, uống rượu, chỉ số khối cơ thể cao, ít ăn rau quả và thiếu hoạt động thể lực. Bên cạnh đó, việc phát hiện sớm và điều trị đúng cách giúp nâng cao khả năng điều trị thành công cho nhiều loại ung thư.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng bao nhiêu phần trăm ca ung thư có thể phòng ngừa?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Khoảng 38% ca ung thư có thể phòng ngừa nếu loại trừ các yếu tố nguy cơ dựa trên bằng chứng.
- Gần một phần tư số ca tử vong do ung thư bắt nguồn từ thuốc lá, rượu bia, béo phì, lười vận động và ăn ít rau quả.
- Phát hiện sớm qua chẩn đoán và sàng lọc đúng lúc giúp nâng cao khả năng điều trị thành công cho nhiều loại ung thư.
Bản chất của bệnh ung thư
Ung thư là thuật ngữ chung chỉ một nhóm lớn các bệnh có thể ảnh hưởng đến bất kỳ cơ quan nào của cơ thể. Đặc trưng chính của ung thư là sự hình thành nhanh chóng của các tế bào bất thường phát triển vượt ra ngoài ranh giới thông thường. Những tế bào này có khả năng xâm lấn các vùng lân cận và di căn tới những cơ quan khác. Di căn rộng khắp chính là nguyên nhân tử vong hàng đầu do ung thư gây ra. Năm 2024, ung thư cướp đi sinh mạng của gần 10 triệu người trên toàn thế giới, tương đương gần một trong sáu ca tử vong. Các loại ung thư phổ biến nhất được ghi nhận gồm ung thư phổi, vú, đại trực tràng và tuyến tiền liệt. [S1]
Cơ chế hình thành khối u
Ung thư xuất hiện từ sự chuyển biến của tế bào bình thường thành tế bào khối u qua một quá trình nhiều giai đoạn. Quá trình này thường tiến triển từ tổn thương tiền ung thư sang khối u ác tính. Sự biến đổi tế bào bắt nguồn từ tương tác giữa yếu tố di truyền của mỗi người và ba nhóm tác nhân bên ngoài. Nhóm thứ nhất là tác nhân vật lý, ví dụ như bức xạ cực tím và bức xạ ion hóa. Nhóm thứ hai là tác nhân hóa học, bao gồm amiăng, khói thuốc lá, rượu bia, độc tố aflatoxin trong thực phẩm mốc và asen trong nước uống. Nhóm thứ ba là tác nhân sinh học, gồm nhiễm trùng do một số virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng gây ra. [S1]
Con số có thể phòng ngừa được
Tổ chức Y tế Thế giới khẳng định khoảng 38% trường hợp ung thư hiện nay có thể phòng ngừa được nếu loại trừ các yếu tố nguy cơ. Thêm vào đó, gần một phần tư số ca tử vong do ung thư có liên quan trực tiếp đến thuốc lá, tiêu thụ rượu bia, béo phì, chế độ ăn ít trái cây và rau xanh, cùng lối sống lười vận động. Ô nhiễm không khí cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng gây ung thư phổi. Ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình thấp, các bệnh nhiễm trùng sinh ung thư như virus u nhú ở người (HPV) và viêm gan chiếm khoảng 30% các ca mắc. Việc chủ động phòng tránh những tác nhân này tạo ra lá chắn bảo vệ sức khỏe vững chắc. [S1]
Thực hành thay đổi trong đời sống hằng ngày
Người dân có thể chủ động giảm nguy cơ ung thư qua các thói quen quen thuộc mỗi ngày. Khi đi chợ chọn thực phẩm cho bữa cơm gia đình, nên tăng cường các loại rau củ và trái cây tươi thay vì thực phẩm chế biến sẵn. Cần bảo quản ngũ cốc, gạo, đậu cẩn thận để tránh nấm mốc sinh độc tố aflatoxin. Trong sinh hoạt gia đình, việc loại bỏ hoàn toàn khói thuốc lá và hạn chế tối đa bia rượu trong các dịp liên hoan đóng vai trò thiết yếu. Duy trì cân nặng hợp lý bằng cách cùng nhau vận động thể chất đều đặn mỗi ngày. Ngoài ra, việc tiêm phòng vắc xin viêm gan B và vắc xin ngừa HPV theo khuyến nghị y tế là giải pháp phòng bệnh hiệu quả. [S1]
Chẩn đoán sớm và sàng lọc định kỳ
Tỷ lệ tử vong do ung thư giảm rõ rệt khi bệnh được phát hiện và xử trí ở giai đoạn sớm. Phát hiện sớm gồm hai thành tố riêng biệt: chẩn đoán sớm và sàng lọc. Chẩn đoán sớm tập trung vào việc nhận biết kịp thời các triệu chứng bất thường, tiếp cận cơ sở y tế để đánh giá và chuyển tuyến điều trị không chậm trễ. Trong khi đó, sàng lọc nhằm kiểm tra những người chưa có triệu chứng để phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư giai đoạn đầu. Ví dụ, xét nghiệm HPV là phương pháp sàng lọc được ưu tiên đối với ung thư cổ tử cung. Chụp X quang tuyến vú được khuyến nghị cho phụ nữ 50 đến 69 tuổi tại nơi có hệ thống y tế đủ năng lực. [S1]
Giới hạn của bằng chứng phòng ngừa
Mặc dù lối sống lành mạnh giúp phòng ngừa khoảng 38% số ca mắc, biện pháp phòng ngừa không thể loại bỏ nguy cơ mắc bệnh đối với mọi cá nhân. Nguy cơ ung thư gia tăng mạnh theo tuổi tác do sự tích tụ phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ trong thời gian dài, cùng với sự suy giảm hiệu quả của các cơ chế sửa chữa tế bào khi cơ thể già đi. Hơn nữa, các chương trình sàng lọc chỉ hiệu quả với một số loại ung thư nhất định chứ không áp dụng được cho tất cả các loại bệnh. Sàng lọc đòi hỏi tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng theo độ tuổi và nguy cơ để tránh kết quả dương tính giả quá mức, đồng thời cần hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt. [S1]
Mục tiêu điều trị và chăm sóc giảm nhẹ
Điều trị ung thư đòi hỏi chẩn đoán chính xác vì mỗi loại bệnh cần một phác đồ riêng biệt, kết hợp phẫu thuật, xạ trị hoặc điều trị toàn thân. Mục tiêu chính là chữa khỏi bệnh hoặc kéo dài cuộc sống, đồng thời cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân. Nhiều bệnh ung thư phổ biến như vú, cổ tử cung, khoang miệng và đại trực tràng có tỷ lệ chữa khỏi cao nếu phát hiện sớm. Đối với ung thư giai đoạn muộn, chăm sóc giảm nhẹ giúp xoa dịu triệu chứng đau đớn và đau khổ về thể chất lẫn tinh thần. Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận chăm sóc giảm nhẹ có thể giúp giảm bớt các vấn đề này cho hơn 90% bệnh nhân giai đoạn muộn. [S1]
Khi nào cần chủ động đi khám
Mọi người cần chủ động đến gặp nhân viên y tế ngay khi nhận thấy bất kỳ thay đổi bất thường nào trên cơ thể. Việc nhận biết sớm triệu chứng và tìm kiếm tư vấn y tế kịp thời giúp tăng cơ hội điều trị hiệu quả và giảm chi phí điều trị. Những người thuộc nhóm đối tượng được khuyến nghị tiêm chủng vắc xin phòng viêm gan B hoặc vắc xin HPV nên đến các cơ sở y tế để được tư vấn đầy đủ. Phụ nữ trong độ tuổi khuyến cáo cũng cần tham gia các chương trình sàng lọc định kỳ như xét nghiệm HPV hoặc chụp X quang tuyến vú. Không nên tự ý chẩn đoán hoặc trì hoãn việc kiểm tra y tế chuyên khoa. [S1]