Thiếu máu: vì sao mệt mỏi, da xanh và ai dễ mắc?
Thiếu máu là tình trạng suy giảm số lượng hồng cầu hoặc huyết sắc tố, khiến cơ thể không nhận đủ lượng oxy cần thiết để nuôi dưỡng các cơ quan, từ đó trực tiếp dẫn đến cảm giác kiệt sức và làm làn da cùng niêm mạc trở nên nhợt nhạt. Tình trạng này dễ xảy ra nhất ở trẻ em dưới 5 tuổi, trẻ vị thành niên và phụ nữ trong độ tuổi sinh sản do mất máu qua chu kỳ kinh nguyệt hoặc nhu cầu phát triển cao. Ngoài ra, những người có chế độ ăn uống thiếu vi chất hoặc mắc các bệnh lý nhiễm trùng, bệnh mạn tính cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thói quen nào sau bữa cơm giàu sắt làm giảm khả năng tiếp nhận dưỡng chất này?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Thiếu máu khiến cơ thể thiếu oxy, dẫn tới mệt mỏi, thở nhanh, tim đập nhanh cùng da và niêm mạc nhợt nhạt.
- Trẻ em dưới 5 tuổi, trẻ vị thành niên có kinh nguyệt và phụ nữ độ tuổi sinh sản có nguy cơ mắc bệnh cao nhất.
- Dinh dưỡng chỉ khắc phục thiếu máu do thiếu chất; các rối loạn di truyền hay nhiễm trùng cần can thiệp y tế.
Khái niệm thiếu máu theo Tổ chức Y tế Thế giới
Thiếu máu là tình trạng số lượng tế bào hồng cầu hoặc nồng độ huyết sắc tố (haemoglobin) bên trong tế bào này thấp hơn mức bình thường. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), huyết sắc tố đóng vai trò thiết yếu để vận chuyển oxy đến các cơ quan và mô trong toàn bộ cơ thể. Khi lượng huyết sắc tố không đủ, quá trình phân phối oxy bị suy giảm rõ rệt. Tình trạng này được chẩn đoán dựa trên nồng độ huyết sắc tố trong máu giảm xuống dưới ngưỡng quy định cụ thể theo từng độ tuổi, giới tính và tình trạng sinh lý của mỗi người. Thiếu máu không phải là một bệnh độc lập đơn lẻ mà là một dấu hiệu cảnh báo của các tình trạng sức khỏe tiềm ẩn khác nhau. WHO khẳng định thiếu máu có thể phòng ngừa và điều trị được nếu xác định đúng nguyên nhân gốc rễ. Hiện tượng này ảnh hưởng phổ biến nhất đến phụ nữ và trẻ nhỏ trên toàn thế giới. [S1]
Vì sao thiếu máu gây mệt mỏi và da xanh?
Khi cơ thể bị thiếu hụt huyết sắc tố để vận chuyển oxy đến mô, các cơ quan không nhận đủ lượng oxy cần thiết để duy trì hoạt động thể chất bình thường. Sự thiếu hụt oxy này trực tiếp dẫn đến cảm giác mệt mỏi, giảm khả năng lao động thể lực và xuất hiện tình trạng khó thở khi gắng sức. Người bệnh cũng thường xuyên gặp các biểu hiện như chóng mặt, choáng váng, đau đầu và lạnh bàn tay bàn chân. Khi mức độ thiếu máu chuyển sang giai đoạn nặng hơn, người bệnh sẽ xuất hiện triệu chứng da nhợt nhạt và nhạt màu dưới móng tay. Lớp niêm mạc ở bên trong miệng hoặc mũi cũng trở nên nhợt nhạt rõ rệt do thiếu lượng hồng cầu mang sắc tố đỏ nuôi dưỡng. Ngoài ra, tim và phổi phải tăng tốc độ hoạt động để bù đắp lượng oxy thiếu hụt, gây nên hiện tượng thở nhanh, nhịp tim đập nhanh và dễ bị bầm tím hơn bình thường. [S1]
Những nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh cao
Tổ chức Y tế Thế giới xác định các nhóm dễ bị tổn thương nhất trước tình trạng thiếu máu bao gồm trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi. Nhóm tiếp theo gồm trẻ vị thành niên có kinh nguyệt, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và phụ nữ sau sinh. Theo ước tính của WHO trên phạm vi toàn cầu, thiếu máu ảnh hưởng đến nửa tỷ phụ nữ từ 15 đến 49 tuổi cùng 269 triệu trẻ em từ 6 đến 59 tháng tuổi. Số liệu năm 2019 ghi nhận 30% (tương đương 539 triệu) phụ nữ không mang thai và 37% (tương đương 32 triệu) phụ nữ mang thai trong độ tuổi 15 đến 49 bị ảnh hưởng bởi thiếu máu. Khu vực Đông Nam Á và Châu Phi là hai nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, trong đó khu vực Đông Nam Á có khoảng 244 triệu phụ nữ và 83 triệu trẻ em mắc phải tình trạng suy giảm huyết sắc tố này. [S1]
Các nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm huyết sắc tố
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, thiếu sắt do chế độ ăn uống không cung cấp đủ là thiếu hụt dinh dưỡng phổ biến nhất dẫn đến thiếu máu. Ngoài sắt, sự thiếu hụt vitamin A, folate, vitamin B12 và riboflavin cũng cản trở quá trình tổng hợp huyết sắc tố hoặc sản sinh hồng cầu. Tình trạng mất máu cũng là nguyên nhân lớn, xuất phát từ chu kỳ kinh nguyệt ra nhiều kéo dài, xuất huyết trước và sau khi sinh nở. Tại các nước có thu nhập thấp hoặc trung bình thấp, bệnh sốt rét và nhiễm ký sinh trùng đường ruột như giun móc, sán máng gây suy giảm hấp thu dưỡng chất hoặc gây mất máu mạn tính. Ngoài ra, bệnh lao, HIV hay các bệnh viêm mạn tính cũng làm gián đoạn chuyển hóa. Bên cạnh đó, các rối loạn hồng cầu di truyền như bệnh tan máu bẩm sinh thalassemia hoặc bệnh hồng cầu hình liềm cũng là nguyên nhân quan trọng cần được tầm soát kỹ lưỡng. [S1]
Góc nhìn của Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ
Theo Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI), thiếu máu xảy ra khi máu sản sinh lượng hồng cầu khỏe mạnh thấp hơn mức bình thường, khiến cơ thể không nhận đủ máu giàu oxy. Tình trạng thiếu oxy này khiến người mắc cảm thấy kiệt sức hoặc yếu ớt, kèm theo thở gấp, hoa mắt, đau đầu hoặc nhịp tim không đều. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh, có khoảng 3 triệu người tại Hoa Kỳ mắc thiếu máu. NHLBI phân loại bệnh thành nhiều thể, bao gồm thiếu máu thiếu sắt (thể phổ biến nhất), thiếu máu do thiếu vitamin B12, thiếu máu tán huyết và thiếu máu bất sản. Viện lưu ý rằng thiếu máu nhẹ rất phổ biến và có thể điều trị được. Tuy nhiên, thiếu máu cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh lý nguy hiểm tiềm ẩn, ví dụ như chảy máu trong dạ dày, viêm nhiễm trùng, bệnh thận, ung thư hoặc các bệnh lý tự miễn dịch. [S2]
Thực hành dinh dưỡng hỗ trợ hấp thu sắt mỗi ngày
Để phòng ngừa thiếu máu, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo người dân áp dụng chế độ ăn uống đa dạng và lành mạnh. Trong bữa cơm gia đình Việt Nam hằng ngày, người nội trợ khi đi chợ có thể chủ động chọn nguồn thực phẩm giàu sắt như thịt nạc đỏ, cá, thịt gia cầm, các loại đậu đỗ và rau có lá màu xanh thẫm. Việc kết hợp các món ăn này cùng hoa quả tươi giàu vitamin C như cam, bưởi hoặc ổi sẽ hỗ trợ cơ thể hấp thu sắt hiệu quả hơn. Ngược lại, người tiêu dùng cần tránh sử dụng các chất làm chậm quá trình hấp thu sắt cùng lúc với bữa ăn giàu sắt, tiêu biểu là chất cám trong ngũ cốc nguyên hạt, trà, cà phê, ca cao và canxi. Thói quen uống trà đặc ngay sau bữa ăn có thể làm giảm khả năng tiếp nhận sắt từ thức ăn. Nếu cần bổ sung canxi và sắt dạng viên, nên uống cách nhau vào các thời điểm khác nhau trong ngày. [S1]
Giới hạn của giải pháp ăn uống và các biện pháp y tế
Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất lớn nhưng không thể giải quyết được tất cả các dạng thiếu máu. Tổ chức Y tế Thế giới chỉ rõ rằng việc thay đổi thực đơn chỉ mang lại hiệu quả đối với các trường hợp thiếu máu do thiếu hụt dinh dưỡng. Đối với các nguyên nhân phức tạp như rối loạn hồng cầu di truyền gồm bệnh tan máu bẩm sinh thalassemia hay bệnh hồng cầu hình liềm, người bệnh bắt buộc phải được can thiệp y tế chuyên biệt chứ không thể chỉ dựa vào ăn uống. Với thiếu máu do nhiễm trùng, việc rửa tay bằng xà phòng, sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh để ngừa giun sán và tuân thủ phòng ngừa sốt rét là biện pháp căn bản. WHO cũng khuyến cáo phụ nữ nên giãn khoảng cách mang thai ít nhất 24 tháng, kiểm soát tình trạng rong kinh và hoãn kẹp dây rốn sau sinh không sớm hơn 1 phút để giúp trẻ bảo toàn lượng sắt dự trữ. [S1]
Các dấu hiệu cảnh báo cần đi khám bác sĩ kịp thời
Việc nhận biết sớm các triệu chứng thiếu máu giúp người bệnh được can thiệp kịp thời trước khi xảy ra biến chứng nghiêm trọng. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị mọi người nên trao đổi sớm với nhân viên y tế nếu xuất hiện cảm giác mệt mỏi liên tục, giảm khả năng làm việc hoặc khó thở khi vận động nhẹ. Đặc biệt, người dân cần đến cơ sở y tế ngay khi phát hiện các dấu hiệu thiếu máu nặng. Những biểu hiện báo động bao gồm niêm mạc miệng và mũi nhợt nhạt, da và vùng dưới móng tay trắng bợt, nhịp thở dồn dập, nhịp tim nhanh bất thường, chóng mặt dữ dội khi đứng dậy hoặc cơ thể xuất hiện các vết bầm tím dễ dàng. Phụ nữ gặp tình trạng kinh nguyệt ra nhiều kéo dài cũng cần gặp bác sĩ sớm để được chẩn đoán nguyên nhân và hướng dẫn phác đồ bổ sung sắt hoặc điều trị nội tiết phù hợp. [S1]