Trầm cảm khác buồn bã thông thường thế nào và tìm trợ giúp ở đâu?
Buồn bã thông thường là phản ứng cảm xúc tạm thời và tự qua đi, trong khi trầm cảm là bệnh lý kéo dài hầu như cả ngày, gần như mỗi ngày trong ít nhất hai tuần, làm gián đoạn ăn ngủ và làm việc. Trợ giúp có thể tìm thấy từ các bác sĩ chuyên khoa, chuyên gia tâm lý, dịch vụ chăm sóc ban đầu, hoặc các đường dây trợ giúp khẩn cấp khi xuất hiện suy nghĩ tự hại.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Theo tiêu chuẩn y tế, một đợt trầm cảm cần kéo dài liên tục ít nhất bao lâu?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Trầm cảm kéo dài ít nhất hai tuần, gây mất hứng thú và cản trở sinh hoạt, khác với nỗi buồn tạm thời.
- Bệnh phát sinh do tương tác giữa di truyền, sinh học, tâm lý và môi trường, không phải do ý chí yếu đuối.
- Điều trị gồm liệu pháp tâm lý và thuốc theo chỉ định y khoa, kết hợp duy trì sinh hoạt và vận động điều độ.
Khái niệm trầm cảm và điểm khác biệt với nỗi buồn
Ai cũng có lúc cảm thấy buồn bã hoặc chán nản trong cuộc sống, nhưng cảm xúc này thường tự qua đi sau một khoảng thời gian ngắn. Trầm cảm, hay rối loạn trầm cảm, là một tình trạng bệnh lý hoàn toàn khác biệt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, một đợt trầm cảm kéo dài hầu hết thời gian trong ngày, gần như mỗi ngày, trong khoảng thời gian ít nhất hai tuần liên tục. Tình trạng này không chỉ là sự thay đổi tâm trạng thông thường trước các áp lực thường nhật. Trầm cảm đi kèm với cảm giác buồn bã, cáu kỉnh, trống rỗng và làm mất hứng thú hoặc niềm vui trong hầu hết các hoạt động từng yêu thích trước đây. Tình trạng sức khỏe này có thể xảy ra với bất kỳ ai, thuộc mọi lứa tuổi, giới tính, thu nhập hay trình độ học vấn khác nhau, gây cản trở nghiêm trọng đến các mối quan hệ xã hội. [S2]
Các yếu tố nguyên nhân và cơ chế phát sinh
Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ NIMH ghi nhận trầm cảm xuất hiện do sự tương tác phức tạp của nhiều yếu tố khác nhau. Các yếu tố di truyền, sinh học, môi trường sống và tâm lý đều đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành bệnh lý này. Tổ chức Y tế Thế giới WHO cũng chỉ ra rằng những người từng trải qua các biến cố tiêu cực lớn như mất mát người thân, thất nghiệp, bạo lực hoặc các sự kiện sang chấn tâm lý có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Ngược lại, chính trầm cảm lại gây thêm căng thẳng, suy giảm chức năng sống và làm trầm trọng thêm hoàn cảnh của người bệnh. Trầm cảm cũng có liên hệ chặt chẽ với sức khỏe thể chất. Thiếu vận động thể lực hoặc lạm dụng rượu là các yếu tố vừa làm tăng nguy cơ trầm cảm, vừa liên quan đến các bệnh tim mạch, ung thư, tiểu đường và bệnh đường hô hấp. [S2]
Các triệu chứng nhận diện trên cơ thể và tinh thần
Trong một đợt trầm cảm, người bệnh trải qua nhiều triệu chứng tinh thần và thể chất rõ rệt. Theo ghi nhận của Tổ chức Y tế Thế giới WHO, các dấu hiệu này bao gồm sự suy giảm khả năng tập trung, cảm giác tội lỗi quá mức hoặc tự đánh giá thấp giá trị bản thân. Người mắc bệnh thường nhìn nhận tương lai với sự tuyệt vọng, thậm chí nảy sinh ý nghĩ về cái chết hoặc hành vi tự sát. Về mặt thể chất, giấc ngủ thường xuyên bị gián đoạn, cơ thể luôn trong trạng thái kiệt sức hoặc thiếu năng lượng nghiêm trọng. Cảm giác thèm ăn thay đổi dẫn đến sụt cân hoặc tăng cân bất thường. Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ NIMH lưu ý rằng các triệu chứng này cản trở khả năng xử lý những công việc bình thường hằng ngày như làm việc, học tập, ăn uống hoặc chăm sóc bản thân tại gia đình. [S2]
Thực hành chăm sóc bản thân trong đời sống hằng ngày
Việc chăm sóc bản thân đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ kiểm soát các triệu chứng của trầm cảm. Tổ chức Y tế Thế giới WHO gợi ý những hoạt động thiết thực mà người bệnh có thể từng bước thực hiện trong sinh hoạt hằng ngày. Bạn nên cố gắng duy trì những việc bản thân từng yêu thích trước đây, chẳng hạn như chăm sóc cây cối, đọc sách hoặc nghe nhạc. Giữ thói quen ăn uống điều độ vào bữa cơm gia đình và duy trì giờ giấc ngủ nghỉ cố định giúp ổn định nhịp sinh học. Người bệnh nên duy trì kết nối với bạn bè, trò chuyện với người thân mà mình tin tưởng về những cảm xúc đang trải qua thay vì tự cô lập. Tập thể dục đều đặn, dù chỉ là đi bộ ngắn quanh khu phố hay đi chợ mỗi sáng, cũng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tinh thần. [S2]
Các phương pháp điều trị y khoa và tâm lý hiện nay
Tổ chức Y tế Thế giới WHO khẳng định hiện có các phương pháp điều trị hiệu quả cho trầm cảm từ mức độ nhẹ, vừa đến nặng. Các can thiệp tâm lý là lựa chọn điều trị đầu tiên, bao gồm kích hoạt hành vi, liệu pháp nhận thức hành vi, trị liệu tâm lý tương tác cá nhân và trị liệu giải quyết vấn đề. Những phương pháp này giúp người bệnh học cách tư duy mới, đối phó khó khăn và tương tác tích cực hơn. Thuốc chống trầm cảm, chẳng hạn như nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin, có thể được bác sĩ chỉ định kết hợp cùng trị liệu tâm lý cho trầm cảm mức độ vừa hoặc nặng. Tổ chức Y tế Thế giới WHO nêu rõ thuốc chống trầm cảm không cần thiết cho trầm cảm nhẹ, không dùng điều trị cho trẻ em và không phải lựa chọn hàng đầu cho thanh thiếu niên. [S2]
Tìm kiếm sự trợ giúp y tế và các rào cản chăm sóc
Khi nhận thấy các dấu hiệu trầm cảm kéo dài, người bệnh cần chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế từ các cơ sở chuyên khoa. Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ NIMH cho biết các dịch vụ có thể được tiếp cận trực tiếp hoặc thông qua tư vấn từ xa trên mạng internet. Tổ chức Y tế Thế giới WHO cũng xây dựng các tài liệu hướng dẫn can thiệp tâm lý ngắn gọn cho nhân viên y tế không chuyên để mở rộng hỗ trợ cộng đồng. Tuy nhiên, việc tiếp cận điều trị còn gặp nhiều rào cản lớn. Ngay cả ở các quốc gia có thu nhập cao, chỉ khoảng một phần ba số người mắc trầm cảm được tiếp nhận điều trị sức khỏe tâm thần. Các trở ngại chính gồm thiếu đầu tư cho hệ sinh thái chăm sóc, thiếu hụt nhân viên y tế được đào tạo bài bản và định kiến xã hội. [S2]
Giới hạn bằng chứng và nghiên cứu đang tiếp diễn
Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ NIMH cho biết các nghiên cứu khoa học hiện vẫn tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về nguyên nhân gây bệnh và tác động của trầm cảm lên não bộ. Một thách thức lớn trong thực hành lâm sàng là việc xác định chính xác phương pháp điều trị nào sẽ mang lại hiệu quả tối ưu cho từng cá nhân cụ thể. Hiện tại, các nhà khoa học đang thử nghiệm lâm sàng nhằm cá nhân hóa phác đồ dựa trên những đặc điểm riêng biệt của từng người bệnh. Đối với nhóm trầm cảm kháng trị, tức là những trường hợp không thuyên giảm sau khi đã thử nhiều lựa chọn can thiệp khác nhau, các nghiên cứu vẫn đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp mới. Thử nghiệm lâm sàng là công cụ thiết yếu để kiểm tra các phương pháp phòng ngừa, phát hiện và điều trị mới trước khi ứng dụng rộng rãi. [S1]