Sỏi mật: ai dễ mắc và dấu hiệu cần đi khám ngay
Theo Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, phụ nữ, người cao tuổi, người béo phì, người giảm cân nhanh và người có bệnh lý chuyển hóa dễ hình thành sỏi mật nhất. Đa số sỏi mật không biểu hiện triệu chứng, nhưng sỏi làm nghẽn đường mật sẽ gây đau quặn bụng trên bên phải kéo dài nhiều giờ. Cần đến bệnh viện cấp cứu ngay nếu đau bụng đi kèm nôn mửa, sốt rét, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc phân bạc màu.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Khi phát hiện có sỏi mật nhưng không đau đớn gì, người bệnh có cần mổ ngay không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Sỏi mật chủ yếu từ cholesterol hoặc bilirubin kết tinh, đa số là sỏi câm không gây triệu chứng.
- Người cao tuổi, phụ nữ, người béo phì hoặc ép cân quá nhanh có nguy cơ mắc sỏi mật cao hơn.
- Cần cấp cứu ngay nếu đau quặn bụng trên bên phải kéo dài kèm sốt rét, nôn mửa, vàng da hoặc phân bạc màu.
Sỏi mật là gì và hình thành như thế nào?
Theo Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, sỏi mật là những khối vật chất cứng như sỏi hình thành bên trong túi mật. Chúng thường cấu tạo từ cholesterol hoặc bilirubin. Kích thước viên sỏi rất đa dạng, từ nhỏ li ti như hạt cát cho đến to bằng quả bóng gôn. Túi mật có thể tạo ra một viên sỏi lớn, hàng trăm viên sỏi nhỏ hoặc kết hợp cả hai loại kích thước. Tình trạng có sỏi mật đôi khi được bác sĩ gọi là cholelithiasis. Túi mật là cơ quan nhỏ hình quả lê nằm ở vùng bụng trên bên phải, ngay dưới gan. Gan sản xuất dịch mật gồm cholesterol, muối mật và bilirubin rồi chuyển vào túi mật dự trữ. Khi ăn, túi mật co bóp đẩy dịch mật qua các ống mật vào tá tràng để tiêu hóa thức ăn. Phần lớn sỏi không làm tắc nghẽn ống mật được gọi là sỏi câm. [S1]
Hai dạng sỏi chính và mức độ phổ biến
Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ cho biết sỏi mật gồm hai dạng chính: sỏi cholesterol và sỏi sắc tố. Sỏi cholesterol thường có màu vàng xanh, hình thành chủ yếu từ cholesterol đông cứng. Tại một số quốc gia, sỏi cholesterol chiếm khoảng 75 phần trăm tổng số các trường hợp sỏi mật. Trong khi đó, sỏi sắc tố có màu sẫm do bilirubin tạo thành. Một số bệnh nhân có thể mang đồng thời cả hai dạng sỏi này. Sỏi mật là bệnh lý rất hay gặp, ảnh hưởng từ 10 đến 15 phần trăm dân số Hoa Kỳ, tương đương gần 25 triệu người. Hằng năm có gần 1 triệu người được chẩn đoán mắc sỏi mật và khoảng một phần tư trong số họ cần được can thiệp y khoa, phần lớn là phẫu thuật. Nếu không gây tắc nghẽn, sỏi câm hoàn toàn không cần can thiệp phẫu thuật hay điều trị. [S1]
Những ai có nguy cơ cao phát triển sỏi mật?
Theo Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, nhiều nhóm đối tượng có nguy cơ tạo sỏi mật cao hơn bình thường. Phụ nữ dễ mắc sỏi mật hơn nam giới do lượng hormone estrogen tăng cao trong giai đoạn mang thai, dùng liệu pháp hormone thay thế hoặc uống thuốc tránh thai. Tuổi tác càng cao thì khả năng mắc sỏi mật càng tăng. Người có thành viên trong gia đình từng bị sỏi mật cũng mang rủi ro lớn hơn. Về yếu tố di truyền và chủng tộc, người Mỹ bản địa mang gen làm tăng lượng cholesterol trong dịch mật nên có tỷ lệ mắc sỏi mật cao nhất tại Hoa Kỳ, kế tiếp là người Mỹ gốc Mexico. Bên cạnh yếu tố bẩm sinh, lối sống thừa cân béo phì, nhất là ở phái nữ, cùng thói quen giảm cân quá nhanh sau phẫu thuật giảm béo cũng thúc đẩy sự phát triển của sỏi mật. [S1]
Bệnh nền và các yếu tố chuyển hóa làm tăng rủi ro
Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ liệt kê hàng loạt bệnh lý làm tăng nguy cơ sỏi mật. Nhóm bệnh gan mật gồm xơ gan, tức tình trạng gan suy thoái dần do tổn thương kéo dài, cùng các đợt nhiễm trùng ống mật. Nhóm bệnh huyết học gồm các dạng thiếu máu tán huyết mạn tính làm vỡ hồng cầu liên tục như thiếu máu hồng cầu hình liềm. Các bệnh đường ruột cản trở hấp thu dinh dưỡng như bệnh Crohn cũng làm tăng nguy cơ hình thành sỏi. Về chỉ số sinh hóa, người có nồng độ chất béo triglyceride cao, chỉ số mỡ tốt HDL thấp, mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường hoặc kháng insulin đều dễ bị sỏi mật và gặp biến chứng. Bệnh nhân có các tình trạng bệnh nền này cần chú ý theo dõi các biểu hiện tiêu hóa định kỳ cùng bác sĩ chuyên khoa. [S1]
Cơn đau quặn mật và biến chứng nguy hiểm
Theo Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, khi sỏi chặn các ống dẫn mật, dịch mật tích tụ trong túi mật gây ra cơn đau túi mật, còn gọi là cơn đau quặn mật. Cơn đau quặn này thường xuất hiện bất thình lình ở vùng bụng trên bên phải, kéo dài suốt vài giờ liên tục. Cơn đau hay bùng phát sau các bữa ăn nhiều chất béo và thường xảy ra vào buổi tối hoặc nửa đêm. Cơn đau chỉ tạm lắng khi sỏi tự dịch chuyển khỏi vị trí tắc nghẽn. Nếu ống mật bị bít tắc kéo dài trên vài giờ, người bệnh đối mặt với các biến chứng nghiêm trọng. Những biến chứng này bao gồm viêm túi mật, nhiễm trùng nặng hoặc hoại tử túi mật, tổn thương gan và viêm tụy do sỏi mật. Nếu không được cấp cứu kịp thời, tắc nghẽn ống mật có thể dẫn tới tử vong. [S2]
Giới hạn hiểu biết khoa học về cơ chế tạo sỏi
Theo giải thích từ Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, sỏi mật xuất hiện khi dịch mật chứa quá nhiều cholesterol, quá dư thừa bilirubin hoặc thiếu hụt muối mật. Sỏi cũng có thể hình thành nếu túi mật không co bóp tống sạch dịch mật hoặc không làm rỗng đủ thường xuyên. Dù vậy, các nhà nghiên cứu y học thừa nhận hiện vẫn chưa hiểu cặn kẽ vì sao các biến đổi hóa học bất thường trong dịch mật lại diễn ra ở từng người. Mặt khác, dấu hiệu cơn sỏi mật rất dễ gây nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe khác như viêm ruột thừa, viêm tụy, viêm loét dạ dày hoặc bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Do đó, người bệnh không thể tự chẩn đoán bằng cảm tính mà bắt buộc phải đến bệnh viện kiểm tra để phân biệt chính xác nguyên nhân. [S2]
Thực hành dinh dưỡng trong bữa cơm gia đình
Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ khuyến nghị thực hiện chế độ ăn lành mạnh kết hợp vận động thể chất thường xuyên để đạt và giữ mức cân nặng cân đối, giúp giảm nguy cơ sỏi mật. Trong bữa cơm gia đình Việt Nam, người nội trợ có thể tăng cường chất xơ bằng các món rau xanh ngoài chợ như rau muống, cải ngọt, mồng tơi và các loại đậu xanh, đậu đỏ. Thay vì dùng hoàn toàn gạo trắng xay xát kỹ, hãy thử kết hợp gạo lứt hoặc yến mạch vào thực đơn tuần. Nên cắt giảm lượng đường cát và tinh bột tinh chế trong các món ăn hàng ngày. Hãy ưu tiên bổ sung chất béo lành mạnh như dầu cá và dầu ô liu để giúp túi mật co bóp, làm rỗng đều đặn. Cần tránh các chất béo không tốt thường có trong đồ chiên rán hoặc bánh kẹo ngọt. [S3]
Nguy cơ từ việc ép cân cấp tốc và cách phòng ngừa
Số liệu từ Viện NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ cảnh báo rằng việc giảm cân quá nhanh là con dao hai lưỡi đối với hệ thống gan mật. Các chế độ ăn kiêng cắt giảm calo quá mức hoặc phẫu thuật thu hẹp dạ dày giảm béo khiến cơ thể sụt cân đột ngột, từ đó làm tăng mạnh nguy cơ kết tinh sỏi mật. Người muốn giảm cân không nên nhịn ăn tiêu cực hoặc sử dụng các loại thuốc giảm cân trôi nổi. Muốn bảo vệ túi mật, việc giảm cân cần diễn ra từ tốn, an toàn và có kiểm soát. Mọi điều chỉnh lớn về chế độ ăn uống hay kế hoạch ép cân cần được tư vấn bởi nhân viên y tế có chuyên môn. Giữ nhịp sinh hoạt ổn định, không bỏ bữa và thăm khám ngay khi xuất hiện dấu hiệu bất thường là cách tốt nhất bảo vệ sức khỏe. [S3]