Đột quỵ: nhận biết sớm dấu hiệu và cách phòng ngừa
Đột quỵ xảy ra khi dòng máu đến não bị tắc nghẽn hoặc vỡ mạch máu não khiến tế bào não bắt đầu chết chỉ sau vài phút. Dấu hiệu nhận biết sớm gồm méo mặt, yếu liệt tay chân, nói khó và đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột. Cách phòng ngừa hiệu quả là kiểm soát huyết áp, bỏ hút thuốc, duy trì vận động và điều chỉnh chế độ ăn uống lành mạnh.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thuốc làm tan cục máu đông tPA cho đột quỵ thiếu máu cục bộ cần dùng trong bao lâu từ khi khởi phát?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Đột quỵ gồm thể thiếu máu cục bộ và xuất huyết não, khiến tế bào não tổn thương và bắt đầu chết chỉ sau vài phút.
- Nhận diện nhanh qua quy tắc FAST: méo mặt (Face), yếu tay (Arms), khó nói (Speech) và gọi cấp cứu ngay (Time).
- Phần lớn nguy cơ có thể phòng ngừa bằng cách kiểm soát huyết áp, bỏ hút thuốc, giảm muối và tăng cường vận động.
Đột quỵ là gì và phân loại chính
Theo Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI), đột quỵ là tình trạng cấp cứu y tế xảy ra khi lưu lượng máu lên não bị tắc nghẽn hoặc khi có xuất huyết đột ngột trong não. Tình trạng này khiến tế bào não không nhận được oxy cùng dưỡng chất, dẫn đến tổn thương và bắt đầu chết chỉ trong vòng vài phút. Đột quỵ được chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là đột quỵ thiếu máu cục bộ, chiếm gần 90% các ca bệnh, phát sinh do cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc mạch máu não. Nhóm thứ hai là đột quỵ xuất huyết, xảy ra khi mạch máu trong não bị rách vỡ khiến máu tràn ra ngoài, tạo áp lực chèn ép phá hủy các tế bào lân cận. Đây là biến cố cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn tới tổn thương não vĩnh viễn, tàn tật kéo dài hoặc thậm chí tử vong. [S1]
Cơ chế hình thành cục máu đông và vỡ mạch
Theo thông tin từ NHLBI, khoảng 87% các ca đột quỵ là thiếu máu cục bộ, phần lớn khởi nguồn từ mảng bám tích tụ lâu ngày trên thành mạch. Mảng bám cấu thành từ chất béo, cholesterol và canxi, gây ra bệnh xơ vữa động mạch làm lòng mạch thu hẹp. Khi mảng xơ vữa nứt vỡ, các tiểu cầu tập hợp lại tạo thành cục máu đông gây tắc nghẽn cục bộ hoặc trôi từ động mạch cảnh ở cổ lên não. Ngược lại, đột quỵ xuất huyết bắt nguồn từ việc vỡ các cấu trúc suy yếu như chứng phình động mạch hoặc dị dạng động tĩnh mạch não. Trong đó, xuất huyết nội sọ chiếm khoảng 10% và xuất huyết dưới nhện chiếm khoảng 3% tổng số ca. Áp lực máu dâng cao liên tục lên thành mạch suy yếu là yếu tố trực tiếp thúc đẩy quá trình vỡ mạch nguy hiểm này. [S2]
Nhận biết sớm dấu hiệu qua quy tắc FAST
Tài liệu từ NHLBI nhấn mạnh các dấu hiệu đột quỵ thường diễn ra rất nhanh và đòi hỏi xử trí khẩn cấp. Quy tắc FAST là công cụ dễ nhớ giúp nhận diện sớm biến cố này. Chữ F (Face) nhắc bạn quan sát khuôn mặt: yêu cầu người bệnh cười xem một bên mặt có bị xệ xuống hay không. Chữ A (Arms) kiểm tra cánh tay: bảo người bệnh giơ cả hai tay lên, chú ý xem một cánh tay có bị rơi thõng xuống không. Chữ S (Speech) đánh giá giọng nói: yêu cầu lặp lại một câu nói đơn giản để nhận biết phát âm có bị ngọng, dính chữ hoặc khó hiểu không. Chữ T (Time) nhắc nhở thời gian quý báu: nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần gọi cấp cứu ngay lập tức. Trong đột quỵ, từng phút trôi qua đều quyết định sự sống. [S3]
Cơn thiếu máu não thoáng qua và các triệu chứng khác
Theo Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ qua trang MedlinePlus, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), còn gọi là đột quỵ nhỏ, là tình trạng dòng máu tới não bị chặn tạm thời. TIA thường kéo dài chưa đầy một giờ và mảng tắc nghẽn tự tan trước khi gây tổn thương não vĩnh viễn. Tuy nhiên, người từng bị TIA có nguy cơ rất cao phát triển thành đột quỵ thực sự trong tương lai. Ngoài quy tắc FAST, người bệnh có thể gặp các triệu chứng đột ngột khác như lú lẫn, mất khả năng hiểu lời nói, mắt nhìn mờ một hoặc cả hai bên. Tình trạng mất thăng bằng, chóng mặt, đi đứng loạng choạng hoặc một cơn đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân cũng là tín hiệu báo động cần được can thiệp y tế ngay lập tức tại các cơ sở chuyên khoa. [S4]
Các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát
Tổ chức NHLBI chỉ ra rằng các yếu tố có thể kiểm soát và điều trị được chiếm từ 82% đến 90% nguyên nhân của tất cả các ca đột quỵ. Trong đó, tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ hàng đầu cho cả thể thiếu máu cục bộ lẫn xuất huyết não. Lối sống ít vận động thể chất, tình trạng béo phì và chế độ ăn uống kém lành mạnh góp phần lớn làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Thói quen hút thuốc lá trực tiếp phá hủy thành mạch máu và làm tăng huyết áp đột ngột. Bên cạnh đó, các bệnh lý nền như đái tháo đường, mỡ máu cao, rung nhĩ hoặc bệnh van tim cũng làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Việc chủ động tầm soát và kiểm soát tốt các chỉ số này giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ. [S2]
Ứng dụng lối sống lành mạnh trong sinh hoạt gia đình
Theo MedlinePlus, thực hiện những thay đổi lành mạnh cho tim mạch là biện pháp cốt lõi để phòng ngừa đột quỵ. Trong đời sống thường nhật của gia đình Việt Nam, điều này có thể bắt đầu từ việc đi chợ mua nhiều rau xanh, cá tươi và giảm bớt các món chiên xào nhiều dầu mỡ. Thay vì dùng nhiều nước mắm, đồ kho mặn hay dưa cà muối chứa nhiều muối gây tăng huyết áp, gia đình nên ưu tiên các món hấp, luộc thanh đạm. Thói quen vận động có thể duy trì bằng cách đi bộ quanh công viên, tập thể dục nhẹ nhàng cùng người thân mỗi ngày. Đồng thời, việc loại bỏ thuốc lá, hạn chế bia rượu trong các dịp liên hoan và duy trì cân nặng hợp lý là bước thực hành thiết thực để bảo vệ hệ mạch máu. [S4]
Xử trí cấp cứu và tầm quan trọng của khung giờ vàng
Theo hướng dẫn của MedlinePlus, điều trị đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tính thường sử dụng thuốc làm tan cục máu đông tPA. Tuy nhiên, loại thuốc này chỉ được phép sử dụng trong vòng 4 giờ kể từ khi xuất hiện các triệu chứng đầu tiên. Người bệnh đến viện càng sớm thì cơ hội phục hồi chức năng càng cao. Nếu quá khung thời gian này, bác sĩ có thể phải dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông máu. Đối với đột quỵ xuất huyết, mục tiêu cấp bách là kiểm soát huyết áp và phẫu thuật kẹp túi phình hoặc sửa chữa dị dạng mạch máu nếu có. Do đó, không tự ý cho người bệnh nằm nghỉ hay tự lái xe đi viện, mà cần gọi xe cấp cứu chuyển ngay đến cơ sở có đội ngũ chuyên khoa. [S4]
Giới hạn của bằng chứng và các yếu tố không thể thay đổi
Theo ghi nhận từ NHLBI, giới khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ cơ chế của tình trạng viêm mạn tính đối với tổn thương thành mạch trong đột quỵ. Các nghiên cứu đã phát hiện đột quỵ thiếu máu cục bộ ở bệnh nhân mắc COVID-19, tuy nhiên cơ quan này khẳng định hiện vẫn còn quá sớm để kết luận liệu COVID-19 có trực tiếp gây ra đột quỵ hay không. Bên cạnh đó, có những yếu tố nguy cơ không thể thay đổi được như tuổi tác cao, tiền sử gia đình từng có người bị đột quỵ sớm, hoặc nhóm máu AB hiếm gặp có nguy cơ cao hơn. Hiểu rõ giới hạn y học và các nguy cơ bẩm sinh giúp chúng ta tập trung nguồn lực kiểm soát chặt chẽ những yếu tố có thể thay đổi được. [S2]