Bệnh tim mạch: những yếu tố nguy cơ nào có thể thay đổi?
Phần lớn các bệnh tim mạch có thể phòng ngừa bằng cách kiểm soát các yếu tố nguy cơ hành vi như hút thuốc lá, chế độ ăn không lành mạnh, ít vận động và lạm dụng rượu bia. Việc điều chỉnh lối sống giúp giảm các yếu tố trung gian gồm tăng huyết áp, tăng mỡ máu, đường huyết cao và béo phì. Đối với người có bệnh nền, thay đổi sinh hoạt cần kết hợp phác đồ điều trị của bác sĩ để bảo vệ tim mạch hiệu quả.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Mức natri tối đa mỗi ngày được khuyến nghị cho người lớn là bao nhiêu?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Phần lớn bệnh tim mạch phòng ngừa được bằng cách bỏ thuốc, hạn chế rượu bia, tăng vận động và ăn giảm muối.
- Chế độ ăn DASH giàu rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo và giảm chất béo bão hòa giúp hạ huyết áp và mỡ máu.
- Đau thắt ngực lan ra cánh tay hoặc tê yếu một bên người là dấu hiệu cấp tính, cần gọi cấp cứu tới bệnh viện ngay.
Khái niệm bệnh tim mạch và các yếu tố có thể can thiệp
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh tim mạch là một nhóm các rối loạn liên quan đến tim và mạch máu. Nhóm bệnh này bao gồm bệnh mạch vành, bệnh mạch máu não, bệnh động mạch ngoại biên, bệnh thấp tim và huyết khối tĩnh mạch sâu. Phần lớn các biến cố tim mạch có thể phòng tránh được nếu chúng ta chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ hành vi và môi trường. Các yếu tố có thể thay đổi bao gồm thói quen hút thuốc lá, chế độ ăn uống nhiều muối, đường hoặc chất béo, tình trạng thiếu hoạt động thể lực, sử dụng rượu bia ở mức có hại và phơi nhiễm với ô nhiễm không khí. Những thói quen xấu này kéo dài sẽ dẫn tới các yếu tố nguy cơ trung gian như huyết áp tăng cao, rối loạn đường huyết, tăng lipid máu và thừa cân béo phì. Nhận diện sớm tại trạm y tế giúp ngăn chặn biến chứng nguy hiểm. [S1]
Cơ chế hình thành mảng xơ vữa và biến cố cấp tính
Các biến cố nguy hiểm nhất của bệnh tim mạch là nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hai tình trạng này là sự tắc nghẽn dòng máu lưu thông đến tim hoặc não. Hiện tượng tắc nghẽn thường xuất phát từ việc tích tụ các mảng lắng đọng chất béo trên thành trong của mạch máu theo thời gian. Khi mảng xơ vữa dày lên, lòng mạch bị thu hẹp làm giảm lưu lượng máu, hoặc mảng bám nứt vỡ tạo thành cục máu đông gây tắc mạch đột ngột. Ngoài ra, đột quỵ cũng có thể xảy ra do vỡ mạch máu gây xuất huyết não. Việc duy trì chế độ ăn nhiều chất béo có hại và ít vận động làm thúc đẩy quá trình tích tụ mảng xơ vữa. Do đó, kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu bằng lối sống kết hợp dùng thuốc theo chỉ định là biện pháp ngăn chặn tắc mạch. [S1]
Bữa cơm gia đình: Cắt giảm lượng muối natri hàng ngày
Thói quen nêm nhiều nước mắm, bột ngọt, chấm ngập gia vị hoặc dùng dưa cà muối trong bữa ăn gia đình Việt Nam làm tăng đáng kể lượng natri nạp vào. Viện Tim, Phổi và Huyết dịch Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) khuyến cáo người lớn và trẻ em trên 14 tuổi nên ăn ít hơn 2.300 miligam natri mỗi ngày. Lượng natri dư thừa khiến cơ thể giữ nước, làm tăng áp lực lên thành mạch và dẫn đến tăng huyết áp. Để giảm lượng muối, người nội trợ khi đi chợ nên ưu tiên mua thực phẩm tươi sống thay vì các món đóng hộp hay thịt tẩm ướp sẵn. Khi nấu nướng tại nhà, hãy tạo vị ngon cho món ăn bằng các loại thảo mộc, hạt tiêu, tỏi, gừng và hành thay vì dựa vào muối ăn. Hạn chế sử dụng mì ăn liền, các gói sốt chế biến sẵn và tập thói quen đọc nhãn dinh dưỡng của sản phẩm. [S2]
Lựa chọn thực phẩm lành mạnh theo chế độ ăn bảo vệ tim
Viện Tim, Phổi và Huyết dịch Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) chỉ ra rằng chế độ ăn DASH đã được chứng minh giúp hạ huyết áp và giảm cholesterol xấu LDL. Khi đi chợ, bạn nên chọn mua đa dạng các loại rau củ như cải bó xôi, cải bắp, súp lơ xanh, cà rốt và trái cây tươi như táo, chuối, cam, nho. Đối với tinh bột, việc thay thế một phần gạo trắng bằng ngũ cốc nguyên hạt như gạo lứt hoặc yến mạch sẽ mang lại nhiều lợi ích. Nguồn chất đạm nên ưu tiên cá giàu axit béo omega-3 như cá hồi, cá ngừ hoặc thịt gia cầm nạc bỏ da, trứng, đậu phụ và các loại đậu đỗ. Về chất béo, NHLBI khuyến nghị chất béo bão hòa từ mỡ lợn, bơ, dầu cọ và dầu dừa phải chiếm dưới 10% tổng lượng calo mỗi ngày. Hãy chuyển sang dùng dầu thực vật chưa bão hòa như dầu hạt cải, dầu đậu nành hoặc dầu ô liu. [S2]
Kiểm soát đường bổ sung và đồ uống có cồn
Thói quen giải khát bằng trà sữa, nước ngọt có ga, cà phê sữa nhiều đường và nước tăng lực cung cấp một lượng lớn đường bổ sung mà không mang lại giá trị dinh dưỡng. Viện Tim, Phổi và Huyết dịch Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) khuyến nghị cần giới hạn calo từ đường bổ sung để tránh tăng cân và kiểm soát năng lượng nạp vào. Lựa chọn tốt nhất cho cơ thể là nước lọc hoặc sữa không đường, ít béo. Bên cạnh đó, việc lạm dụng rượu bia trong các buổi liên hoan cũng đe dọa trực tiếp đến tim mạch. Theo NHLBI, đồ uống có cồn làm tăng thêm calo rỗng, gây tăng huyết áp và tăng nồng độ mỡ triglyceride trong máu. Rượu bia còn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tim ở người có bệnh cơ tim. Nếu bạn không uống rượu bia, không nên bắt đầu; phụ nữ mang thai và người có bệnh tim không nên sử dụng. [S2]
Yếu tố nền tảng xã hội và các giới hạn can thiệp
Bên cạnh các hành vi cá nhân, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ rõ rằng bệnh tim mạch còn chịu sự chi phối của các yếu tố xã hội sâu rộng. Quá trình đô thị hóa, già hóa dân số, áp lực căng thẳng tinh thần, mức độ ô nhiễm không khí và điều kiện kinh tế nghèo khó đều tác động tiêu cực đến sức khỏe tim mạch. Đáng chú ý, hơn ba phần tư số ca tử vong do bệnh tim mạch trên toàn cầu xảy ra tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Tại các khu vực này, việc tiếp cận dịch vụ y tế ban đầu để tầm soát và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ còn nhiều khó khăn, khiến người bệnh thường được chẩn đoán ở giai đoạn muộn. Bằng chứng cho thấy nỗ lực của từng cá nhân cần được hỗ trợ bởi các chính sách công như cải thiện môi trường sống và cung ứng thuốc thiết yếu. [S1]
Nhận biết sớm các triệu chứng biến cố tim mạch cấp tính
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tổn thương mạch máu bên trong cơ thể thường diễn ra âm thầm và không biểu hiện triệu chứng rõ ràng cho đến khi xảy ra cơn đau tim hoặc đột quỵ. Dấu hiệu điển hình của cơn đau tim là cảm giác đau hoặc khó chịu ở vùng giữa ngực, đau có thể lan ra cánh tay, vai trái, khuỷu tay, hàm hoặc sau lưng. Người bệnh cũng có thể bị khó thở, buồn nôn, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh và sắc mặt tái nhợt. Triệu chứng phổ biến nhất của đột quỵ là yếu hoặc tê đột ngột ở mặt, cánh tay hoặc chân, thường xuất hiện ở một bên cơ thể. Đột quỵ còn gây khó nói, nhìn mờ, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, gia đình cần gọi cấp cứu để đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. [S1]