Tăng huyết áp: vì sao nguy hiểm dù ít triệu chứng, và ăn uống giúp được gì?
Tăng huyết áp xảy ra khi áp lực trong mạch máu từ 140/90 mmHg trở lên. Bệnh nguy hiểm vì diễn tiến âm thầm không có triệu chứng nhưng làm tổn thương nặng tim, não và thận. Thay đổi ăn uống như giảm muối và áp dụng khẩu phần nhiều rau quả giúp hạ áp lực mạch máu hiệu quả.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Dấu hiệu thường gặp nhất giúp phát hiện sớm bệnh tăng huyết áp là gì?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên là tăng huyết áp, bệnh diễn tiến âm thầm gây tổn hại nặng đến tim, não và thận.
- Khẩu phần DASH khuyên ăn nhiều rau quả, đậu, cá, ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời giữ lượng muối dưới 2 gam mỗi ngày.
- Ăn uống tốt không thay thế chỉ định thuốc của bác sĩ; người bệnh tuyệt đối không tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc.
Tăng huyết áp là gì và cách đọc chỉ số
Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, tăng huyết áp xảy ra khi áp lực trong mạch máu quá cao, đạt ngưỡng từ 140/90 mmHg trở lên. Huyết áp được ghi bằng hai con số. Con số thứ nhất là huyết áp tâm thu, đại diện cho áp lực trong mạch máu khi tim co bóp tống máu đi. Con số thứ hai là huyết áp tâm trương, đại diện cho áp lực trong mạch máu khi tim nghỉ ngơi giữa hai nhịp đập. Bác sĩ chẩn đoán tăng huyết áp nếu đo vào hai ngày khác nhau và trị số huyết áp tâm thu ở cả hai ngày đều từ 140 mmHg trở lên, hoặc huyết áp tâm trương ở cả hai ngày đều từ 90 mmHg trở lên. Đây là tình trạng bệnh lý phổ biến trên toàn cầu nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. [S1]
Vì sao tăng huyết áp nguy hiểm dù ít triệu chứng
Tổ chức Y tế Thế giới WHO nhấn mạnh phần lớn người bị tăng huyết áp không hề cảm thấy bất kỳ triệu chứng nào. Năm 2024, ước tính toàn cầu có khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành từ 30 đến 79 tuổi mắc bệnh, nhưng có tới 600 triệu người (tương đương 44%) hoàn toàn không biết bản thân mang bệnh. Sự vắng mặt của các dấu hiệu cảnh báo khiến nhiều người chủ quan, không đi khám và không điều trị. Chỉ khi huyết áp tăng vọt lên mức rất cao, thường từ 180/120 mmHg trở lên, cơ thể mới xuất hiện các dấu hiệu như đau đầu dữ dội, đau ngực, chóng mặt, khó thở, mờ mắt hoặc buồn nôn. Tăng huyết áp không được kiểm soát là nguyên nhân chính dẫn đến tử vong sớm trên toàn thế giới vì âm thầm tàn phá các cơ quan thiết yếu. [S1]
Cơ chế tàn phá tim, não và thận
Áp lực máu dâng cao liên tục tạo sức ép cơ học làm xơ cứng thành động mạch. Lòng mạch xơ cứng khiến dòng lưu thông của máu và oxy cung cấp cho tim bị suy giảm đáng kể. Tình trạng này dẫn đến những cơn đau thắt ngực khó chịu. Nguy hiểm hơn, nếu mạch máu nuôi tim bị tắc nghẽn hoàn toàn, tế bào cơ tim sẽ chết do thiếu oxy, gây ra nhồi máu cơ tim cấp. Huyết áp cao cũng làm tim kiệt sức, lâu dần không thể bơm đủ máu đi nuôi cơ thể, dẫn tới suy tim hoặc rối loạn nhịp tim gây đột tử. Bên cạnh tim, áp lực máu quá mức có thể làm vỡ hoặc tắc các mạch máu nuôi não, gây đột quỵ tức thì. Mạch máu tại thận cũng bị phá hủy theo cơ chế tương tự, dẫn đến suy giảm chức năng lọc và suy thận mạn tính. [S1]
Các yếu tố nguy cơ chính gây tăng huyết áp
Theo WHO, các yếu tố nguy cơ làm tăng huyết áp được chia làm hai nhóm chính. Nhóm có thể thay đổi được bao gồm chế độ ăn uống không lành mạnh như ăn quá nhiều muối, dung nạp nhiều chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, ăn quá ít rau xanh và trái cây tươi. Lối sống lười vận động thể chất, tình trạng thừa cân hoặc béo phì, cùng thói quen hút thuốc lá và uống nhiều rượu bia cũng trực tiếp đẩy áp lực máu lên cao. Môi trường ô nhiễm không khí cũng là một yếu tố nguy cơ đáng kể. Ngược lại, nhóm yếu tố không thể thay đổi được bao gồm tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp, độ tuổi trên 65 tuổi, hoặc người đã mắc sẵn các bệnh lý mạn tính đi kèm như bệnh đái tháo đường hay bệnh thận. [S1]
Chế độ ăn DASH từ Viện Tim Phổi Huyết học Hoa Kỳ
Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI thuộc NIH đưa ra kế hoạch ăn uống DASH nhằm hỗ trợ hạ huyết áp và bảo vệ tim mạch suốt đời. Kế hoạch này tập trung vào việc lựa chọn thực phẩm tự nhiên, không đòi hỏi đồ ăn đặc biệt. DASH khuyến nghị tăng cường các loại rau, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Người thực hiện nên bổ sung sản phẩm từ sữa không béo hoặc ít béo, cá, thịt gia cầm, các loại đậu, hạt và dầu thực vật. Mục tiêu dinh dưỡng cốt lõi là chọn thực phẩm ít chất béo bão hòa, ít chất béo chuyển hóa, giàu khoáng chất kali, canxi, magie, giàu chất xơ và protein. Đồng thời, người bệnh cần hạn chế thịt nhiều mỡ, sữa nguyên kem, dầu nhiệt đới như dầu dừa, dầu cọ, nước ngọt có ga và bánh kẹo ngọt. [S2]
Ứng dụng ăn uống hạ huyết áp vào bữa cơm gia đình
Người dân Việt Nam có thể dễ dàng áp dụng nguyên tắc dinh dưỡng này ngay tại gian bếp và chợ truyền thống. Thay vì nêm nhiều nước mắm, bột ngọt hay ăn dưa cà muối xổi nhiều muối, bạn nên nêm nhạt dần, hướng tới mục tiêu ăn dưới 2 gam muối mỗi ngày theo khuyến cáo của WHO. Khi đi chợ, ưu tiên mua cá tươi, ức gà, các loại đậu phụ thanh đạm thay cho thịt mỡ, lòng heo hay thịt ba chỉ xào ngập mỡ. Bữa cơm gia đình nên tăng cường đĩa rau muống luộc, canh rau ngót nấu tôm hoặc bầu luộc chấm vừng nhạt thay cho nước kho mặn. Trái cây tươi như chuối, ổi, cam, thanh long sẵn có ở chợ là nguồn cung cấp dồi dào kali và chất xơ. Hạn chế dùng dầu cọ, dầu dừa khi chiên xào món ăn. [S1]
Giới hạn của ăn uống và vai trò của thuốc
Ăn uống lành mạnh và thay đổi lối sống mang lại lợi ích lớn trong việc hỗ trợ hạ huyết áp cho mọi người bệnh. Tuy nhiên, các biện pháp thay đổi lối sống này không thể thay thế hoàn toàn chỉ định dùng thuốc từ bác sĩ. Nhiều người bệnh dù kiên trì ăn nhạt và tập thể dục vẫn bắt buộc phải dùng thuốc huyết áp để đạt mục tiêu an toàn. Bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc phổ biến như thuốc ức chế men chuyển (enalapril, lisinopril), thuốc chẹn thụ thể angiotensin (losartan, telmisartan), thuốc chẹn kênh canxi (amlodipine, felodipine) hoặc thuốc lợi tiểu (hydrochlorothiazide, chlorthalidone). Người bệnh không được tự ý giảm liều, bỏ thuốc hoặc dùng chung đơn thuốc của người khác, vì điều này làm huyết áp dao động nguy hiểm và tăng nguy cơ biến chứng tim mạch. [S1]
Khi nào cần đo huyết áp và gặp nhân viên y tế
Cách duy nhất để phát hiện tăng huyết áp là đo huyết áp bằng thiết bị y tế. Thao tác đo diễn ra nhanh chóng, dễ dàng và không hề gây đau đớn. Mặc dù bạn có thể tự kiểm tra huyết áp tại nhà bằng máy đo tự động, WHO lưu ý việc đánh giá bởi nhân viên y tế là vô cùng cần thiết để xác định toàn diện mức độ nguy cơ và bệnh lý đi kèm. Mục tiêu huyết áp chung cho đa số mọi người là dưới 140/90 mmHg. Đối với người có bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận mạn tính hoặc nguy cơ tim mạch cao, mục tiêu cần đạt là dưới 130/80 mmHg. Bạn cần giữ đúng lịch hẹn khám định kỳ với nhân viên y tế để theo dõi sát hiệu quả kiểm soát huyết áp. [S1]