Mỡ máu cao: cholesterol tốt, xấu và cách ăn uống để kiểm soát
Cholesterol là chất giống sáp cần thiết cho cơ thể nhưng cần duy trì ở mức phù hợp. Hạt lipoprotein mật độ thấp LDL đưa mỡ tích tụ thành mảng xơ vữa, trong khi lipoprotein mật độ cao HDL vận chuyển mỡ về gan để đào thải. Để kiểm soát mỡ máu, Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI khuyến nghị áp dụng chế độ ăn lành mạnh như DASH, giảm chất béo bão hòa, hạn chế đường bổ sung và cắt giảm muối.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Người có vóc dáng gầy và ăn ít dầu mỡ có nguy cơ bị mỡ máu cao không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- LDL đưa mỡ tích tụ thành mảng xơ vữa gây tắc hẹp mạch máu, trong khi HDL thu gom mỡ thừa về gan để đào thải.
- Nên giới hạn chất béo bão hòa dưới 10% tổng calo hàng ngày và thay bằng chất béo không bão hòa từ dầu thực vật.
- Người từ 14 tuổi trở lên nên ăn ít hơn 2.300 mg natri mỗi ngày, cắt giảm đồ uống có đường và hạn chế rượu bia.
Bản chất của cholesterol và hai loại lipoprotein
Theo Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI, cholesterol là chất béo dạng sáp mà cơ thể cần với lượng vừa đủ để duy trì sức khỏe. Do mỡ không thể tự di chuyển tự do trong dòng máu, cơ thể sử dụng các hạt tròn nhỏ gọi là lipoprotein để vận chuyển. Lipoprotein được cấu tạo từ lipid và protein. Hai dạng lipoprotein chính là lipoprotein mật độ thấp LDL và lipoprotein mật độ cao HDL. LDL thường được gọi là cholesterol xấu vì mang chất béo đến các mô và mạch máu. Ngược lại, HDL được gọi là cholesterol tốt vì có chức năng thu gom mỡ thừa đưa về gan. Xét nghiệm máu định kỳ giúp xác định nồng độ các hạt mỡ này đang ở mức an toàn hay gây hại. [S1]
Cơ chế hình thành mảng xơ vữa mạch máu từ LDL
Nồng độ LDL cholesterol tăng cao tạo điều kiện cho lipid lắng đọng dọc theo thành động mạch. Tài liệu từ Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI cho biết sự tích tụ này dần hình thành nên các mảng xơ vữa. Mảng xơ vữa chứa chất béo, cholesterol, canxi cùng các chất khác trong máu. Theo thời gian, mảng xơ vữa xơ cứng và thu hẹp lòng mạch, cản trở lưu lượng máu giàu oxy tới các cơ quan. Sự xuất hiện của mảng xơ vữa làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Nếu cục máu đông làm tắc nghẽn dòng máu đến tim hoặc não, người bệnh đối mặt nguy cơ đau tim hoặc đột quỵ. Tình trạng này cũng có thể làm nghẽn dòng máu tới thận, cánh tay, xương chậu hoặc chân. [S1]
Vai trò dọn dẹp của HDL và các yếu tố nguy cơ
Trái ngược với hạt LDL, lipoprotein mật độ cao HDL giữ vai trò bảo vệ tim mạch. Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI chỉ rõ HDL vận chuyển cholesterol và mảng bám dư thừa từ lòng mạch về gan để cơ quan này xử lý, đào thải ra khỏi cơ thể. Nồng độ HDL cao góp phần làm giảm nguy cơ phát sinh biến cố tim mạch. Mức cholesterol trong máu của mỗi cá nhân phụ thuộc vào hai yếu tố chính: gen di truyền tiếp nhận từ cha mẹ và các thói quen sinh hoạt hàng ngày. Để đưa các chỉ số mỡ máu về khoảng an toàn, người bệnh có thể cần điều chỉnh lối sống tốt cho tim mạch hoặc sử dụng thêm thuốc điều trị theo chỉ định chuyên môn từ bác sĩ. [S1]
Nguyên tắc chế độ ăn DASH và kiểm soát chất béo bão hòa
Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI giới thiệu chế độ ăn DASH nhằm hạ huyết áp và giảm cholesterol xấu LDL trong máu. Chế độ ăn này khuyến khích tiêu thụ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm từ sữa không béo hoặc ít béo, đậu đỗ, hạt và nguồn đạm nạc. Một yêu cầu then chốt là hạn chế chất béo bão hòa ở mức dưới 10% tổng lượng calo hàng ngày. Chất béo bão hòa thường đến từ mỡ động vật, bơ, phô mai và thịt nhiều mỡ. Người dân được khuyến khích thay thế mỡ động vật bằng chất béo không bão hòa đơn và đa. Những chất béo có lợi này dồi dào trong các loại dầu thực vật như dầu hạt cải, dầu ngô, dầu ô liu, dầu đậu nành hoặc trong quả bơ và các loại hạt. [S2]
Áp dụng lựa chọn thực phẩm trong bữa cơm gia đình
Khi đi chợ hoặc nấu ăn hàng ngày, người nội trợ có thể áp dụng ngay các hướng dẫn từ Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI. Thay vì mua thịt mỡ hay thịt gà nguyên da, hãy ưu tiên thịt nạc như thịt thăn lợn, thịt bò nạc và thịt gia cầm bỏ da. Bữa ăn nên tăng cường các loại cá giàu axit béo omega-3 như cá hồi, cá ngừ hoặc cá hồi vân. Trong gian bếp gia đình, nên dùng dầu hạt cải, dầu mè, dầu hướng dương thay cho mỡ lợn, bơ động vật, dầu cọ hay dầu dừa. Các món xào nấu nên kết hợp thêm đậu phụ, các loại đậu đỗ, rau lá xanh như bắp cải, cải bó xôi và cà rốt. Khi sử dụng sữa chua hoặc sữa tươi, hãy chọn sản phẩm tách béo hoặc ít béo. [S2]
Kiểm soát muối natri và các loại đường bổ sung
Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI khuyến cáo người lớn và trẻ em trên 14 tuổi nên ăn ít hơn 2.300 miligam natri mỗi ngày. Việc nấu ăn tại nhà từ nguyên liệu tươi sống giúp kiểm soát muối tốt hơn đồ ăn chế biến sẵn. Thay vì dùng nhiều nước sốt đóng chai, gia đình có thể nêm nếm bằng thảo mộc và gia vị tự nhiên. Bên cạnh muối, việc giảm đường bổ sung rất quan trọng. Đường bổ sung không có sẵn trong thực phẩm tự nhiên mà được thêm vào bánh kẹo, nước ngọt, trà ngọt, cà phê sữa và nước tăng lực. Riêng đồ uống có đường chiếm khoảng một nửa lượng đường bổ sung được tiêu thụ. Hãy ưu tiên uống nước lọc, nước rau củ nguyên chất hoặc sữa không đường để tránh dư thừa năng lượng. [S2]
Ảnh hưởng của rượu bia và giới hạn can thiệp dinh dưỡng
Sử dụng đồ uống có cồn tác động trực tiếp đến mỡ máu và tim mạch. Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ NHLBI cảnh báo rượu bia cung cấp thêm calo rỗng gây tăng cân, làm tăng huyết áp và tăng chỉ số chất béo triglyceride trong máu. Rượu cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh cơ tim, suy tim và ung thư. Người không uống rượu thì không nên bắt đầu. Phụ nữ mang thai hoặc người dưới 21 tuổi không nên sử dụng. Dù dinh dưỡng lành mạnh giúp giảm thiểu rủi ro, chế độ ăn không thể thay đổi yếu tố nguy cơ từ gen di truyền. Vì vậy, người dân cần trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá toàn diện, cân nhắc phối hợp thuốc nếu điều chỉnh ăn uống chưa đủ đưa mỡ máu về mức mong muốn. [S2]