Nhiều người truyền tai nhau các món ăn, bài thuốc dân gian từ bò sát như thằn lằn, tắc kè hay thịt cá sấu để bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý tiêu thụ các loại thịt bò sát này tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nghiêm trọng. Dị ứng chéo và nhiễm ký sinh trùng là những hiểm họa có thực nhưng ít được nhận biết.

Ba nhóm người cần thận trọng hoặc tránh sử dụng thịt và bài thuốc từ bò sát bao gồm: người có tiền sử dị ứng thực phẩm (đặc biệt là thịt gia cầm hoặc cá), phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Dữ liệu y khoa cho thấy các nguy cơ phản vệ và nhiễm trùng từ nhóm động vật này có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Nguy cơ dị ứng chéo từ protein bò sát

Dị ứng thịt bò sát là một dạng phản ứng miễn dịch ít gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm do tính chất bất ngờ của nó [1]. Phần lớn bệnh nhân chỉ biết mình dị ứng với các loại thực phẩm quen thuộc như cá, tôm hay thịt gà mà không lường trước khả năng phản ứng chéo với bò sát [1].

Các phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE với thịt bò sát có thể xảy ra nhanh chóng, gây phù nề, mề đay, khó thở hoặc sốc phản vệ [1]. Cơ chế phản ứng chéo giữa đạm của gia cầm với đạm của các loài bò sát đã được y văn ghi nhận, khiến người vốn chỉ dị ứng thịt gà cũng có thể gặp nguy hiểm khi ăn thịt bò sát [1].

Nguy cơ lây nhiễm ký sinh trùng từ thịt bò sát

Bên cạnh nguy cơ dị ứng đạm, các loài bò sát còn là vật chủ chứa nhiều mầm bệnh và ấu trùng ký sinh trùng nguy hiểm đối với sức khỏe con người [2]. Một trong những mối lo ngại lớn nhất là ấu trùng Armillifer armillatus, một loài ký sinh trùng đặc trưng trên các loài bò sát [2].

Khi ăn phải thịt bò sát nhiễm ấu trùng chưa được nấu chín hoàn toàn hoặc nguồn nước nhiễm mầm bệnh, con người có thể bị nhiễm ký sinh trùng toàn thân [2]. Mặc dù nhiều trường hợp diễn tiến âm thầm, ký sinh trùng có thể làm tổn thương gan nặng nề, gây tắc ruột, thủng tạng rỗng, bệnh não gan hoặc tiến triển thành khối u ác tính [2].

Các nghiên cứu y khoa về rủi ro từ thịt bò sát

Một báo cáo ca bệnh năm 2025 đã ghi nhận trường hợp sốc phản vệ nguy kịch sau khi ăn thịt bò sát [1]. Bệnh nhân là nam thanh niên 25 tuổi, có tiền sử dung nạp được cá bình thường nhưng bị dị ứng với thịt gà [1]. Bệnh nhân này đã tiêu thụ thịt cá sấu hai lần và rơi vào tình trạng sốc phản vệ ở lần ăn thứ hai do không biết về nguy cơ dị ứng chéo giữa thịt gia cầm và thịt bò sát [1].

Về mặt ký sinh trùng, một nghiên cứu báo cáo 3 ca bệnh năm 2016 đã chỉ ra sự xuất hiện của ấu trùng Armillifer armillatus ở người sau khi ăn thịt bò sát [2]. Nghiên cứu xác nhận bò sát là nguồn mang trứng ký sinh trùng này, và một bệnh nhân trong nghiên cứu chỉ tiêu thụ thịt bò sát chứ chưa từng ăn thịt rắn trước đó [2]. Đáng chú ý, dù gan bị tổn thương nghiêm trọng do các ấu trùng vôi hóa, xét nghiệm chức năng gan ban đầu vẫn có thể hoàn toàn bình thường, tạo ra sự chủ quan nguy hiểm trong chẩn đoán [2].

Ba nhóm người cần đặc biệt tránh dùng

Nhóm đầu tiên là người có cơ địa dị ứng thực phẩm, nhất là dị ứng gia cầm hoặc cá [1]. Do hiện tượng dị ứng chéo chưa được phổ biến rộng rãi, người thuộc nhóm này rất dễ chủ quan khi thử các món ăn lạ hoặc các bài thuốc ngâm rượu, bột sấy từ thằn lằn và bò sát, dẫn đến sốc phản vệ đột ngột [1].

Nhóm thứ hai là phụ nữ mang thai. Chưa có nghiên cứu can thiệp nào chứng minh độ an toàn của thịt hay các bài thuốc từ thằn lằn trên phụ nữ mang thai; dữ liệu hiện có về bò sát chỉ ghi nhận nguy cơ nhiễm ấu trùng ký sinh trùng gây tổn thương gan, tắc ruột và thủng nội tạng [2]. Bất kỳ sự nhiễm trùng hay can thiệp phẫu thuật cấp cứu nào trong thai kỳ do ký sinh trùng đều đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả mẹ và thai nhi.

Nhóm thứ ba là trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh. Hệ miễn dịch và tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng chịu đựng trước các phản ứng sốc phản vệ và gánh nặng ký sinh trùng rất thấp [1, 8]. Các bài thuốc dân gian dùng thằn lằn chữa suy dinh dưỡng hay mồ hôi trộm cho trẻ nhỏ hoàn toàn thiếu kiểm chứng an toàn và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nặng nề.

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Các bằng chứng y khoa hiện tại về nguy cơ từ việc ăn thịt bò sát chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh lâm sàng đơn lẻ và khảo sát dịch tễ học [1, 8]. Hiện vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn đánh giá toàn diện độc tính hay tác dụng trị liệu của thằn lằn trên cơ thể người.

Đồng thời, dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh hoàn toàn không có vì lý do y đức. Do đó, không thể xem các bài thuốc truyền miệng là vô hại chỉ vì chưa thấy tác hại ngay trước mắt.

Hiểu lầm thường gặp về bài thuốc từ bò sát

Nhiều người tin rằng các bài thuốc từ bò sát hoang dã như thằn lằn hay tắc kè là "thần dược" tự nhiên giúp tăng cường sinh lực và bồi bổ sức khỏe suy kiệt. Tuy nhiên, quan niệm "đồ tự nhiên luôn lành tính" là sai lầm nguy hiểm trong trường hợp thịt bò sát, bởi đây là nguồn tích tụ mầm bệnh và dị nguyên lạ [1, 8].

Một hiểu lầm khác là ngâm rượu hoặc nấu chín kỹ có thể loại bỏ mọi độc tính và nguy cơ. Mặc dù nấu chín giúp giảm bớt ký sinh trùng, cấu trúc protein gây dị ứng chéo không hoàn toàn bị phá hủy và vẫn có thể kích hoạt sốc phản vệ đe dọa tính mạng ở người mẫn cảm [1]. Bên cạnh đó, việc nhận biết tổn thương gan do ký sinh trùng từ bò sát rất khó khăn do xét nghiệm chức năng gan giai đoạn đầu có thể vẫn bình thường [2].

Lời khuyên an toàn và cách phòng ngừa

Đối với người bình thường, tuyệt đối không tự ý săn bắt, chế biến hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc từ thằn lằn và các loài bò sát khác. Nếu chế biến các loại thực phẩm từ bò sát hợp pháp, phải đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm nghiêm ngặt và kiểm soát nguồn nước chế biến để tránh nguy cơ nhiễm ký sinh trùng [2].

Người có tiền sử dị ứng với thịt gia cầm hoặc các dị ứng thức ăn khác cần chủ động từ chối các món ăn và chế phẩm từ bò sát để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ [1]. Khi nghi ngờ bản thân có triệu chứng dị ứng hoặc xuất hiện các cơn đau bụng, rối loạn tiêu hóa sau khi sử dụng thịt bò sát, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra và xử trí kịp thời.

Mọi phương pháp bồi bổ cơ thể hay chữa bệnh đều cần dựa trên chế độ dinh dưỡng cân bằng và phác đồ điều trị đã được khoa học kiểm chứng. Người dân không nên mạo hiểm tính mạng với những bài thuốc dân gian chưa rõ ràng về độc tính và độ an toàn.