Nhiều người thường có thói quen hễ đau nhức xương khớp, bầm tím hay mỏi vai gáy là tìm đến các loại cao dán thảo dược hoặc băng dán giảm đau. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi dán lại gặp phải tình trạng ngứa ngáy dữ dội, nổi mẩn đỏ, thậm chí khó thở mà không rõ nguyên nhân. Thủ phạm đứng sau các phản ứng bất thường này thường bắt nguồn từ chất kết dính có trong cao dán, đặc biệt là tùng hương (nhựa thông).
Vậy tùng hương là gì và những ai cần tránh xa hoạt chất này? Tùng hương là chất nhựa tự nhiên được khai thác từ các loài cây thuộc họ Thông (Pinaceae), đóng vai trò chất tạo độ bám dính trong nhiều sản phẩm y tế và công nghiệp [1]. Dù đem lại công dụng kết dính vượt trội, tùng hương lại là một trong những dị nguyên tiếp xúc phổ biến nhất và là tác nhân hàng đầu gây nên các cơn co thắt phế quản nguy hiểm [1], [2].
Tùng hương trong cao dán y tế: Công dụng kết dính và những mặt trái ít biết
Trong ngành sản xuất, tùng hương tự nhiên chưa qua biến tính là thành phần quan trọng của chất trợ hàn điện tử [1]. Khi được biến tính hóa học, chất này được ứng dụng rộng rãi làm phụ gia hồ giấy nhằm tăng khả năng kháng nước, pha chế sơn, vec-ni, mực in, chất hóa dẻo và đặc biệt là làm keo dính [1], [3]. Nhờ đặc tính bám dính rất tốt (tackifying), tùng hương trở thành chất kết dính lý tưởng trong băng dán cá nhân và cao dán y tế [3].
Thế nhưng, mặt trái của hợp chất này đã được giới khoa học cảnh báo từ lâu. Tùng hương được công nhận rộng rãi là một chất làm mẫn cảm da mạnh và đứng hàng thứ ba trong số các nguyên nhân phổ biến nhất gây hen phế quản nghề nghiệp [1]. Người tiêu dùng khi dán cao thường chỉ chú ý đến hoạt chất giảm đau mà quên mất lớp màng dính tùng hương tiếp xúc trực tiếp với da, dẫn tới nguy cơ thẩm thấu dị nguyên và kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [3].
Cơ chế gây dị ứng: Bán kháng nguyên hapten và phản ứng miễn dịch
Để làm rõ cơ chế gây bệnh của tùng hương, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm miễn dịch chuyên sâu. Các nghiên cứu chỉ ra rằng các thành phần trong tùng hương có khả năng hoạt động như các bán kháng nguyên (hapten) [4]. Bản thân tùng hương chưa liên hợp không dễ kích hoạt hệ miễn dịch khi tiêm vào cơ thể động vật kèm theo tá chất [4].
Trong nghiên cứu trên chuột nhắt C57BL/6 và chuột lang Dunkin Hartley năm 1992, tùng hương chỉ tạo ra đáp ứng miễn dịch mạnh mẽ khi được liên hợp trước với protein huyết thanh bò (BSA) hoặc IgG của người [4]. Động vật được gây miễn dịch bằng phức hợp này đã sinh ra kháng thể đặc hiệu và kích thích tế bào lách tăng sinh [4]. Thử nghiệm cũng cho thấy việc bôi ngoài da, tiêm dưới da hoặc trong da tùng hương chưa liên hợp ở chuột không gây ra mẫn cảm da trực tiếp [4]. Điều này chứng minh rằng trong điều kiện tự nhiên, tùng hương cần kết hợp với protein cơ thể để trở thành dị nguyên hoàn chỉnh gây phản ứng dị ứng [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa sinh khẳng định rằng các sản phẩm oxy hóa của axit abietic và axit dehydroabietic chính là thủ phạm kích hoạt các phản ứng dị ứng và viêm da tiếp xúc [5]. Do đó, khi tùng hương trong cao dán tiếp xúc với bề mặt da và không khí, quá trình oxy hóa diễn ra nhanh chóng, biến lớp keo dán thành nguồn dị nguyên tiềm tàng [5].
Bằng chứng từ các nghiên cứu: Từ phòng thí nghiệm đến môi trường thực tế
Tác động gây dị ứng của tùng hương đã được ghi nhận trên nhiều nhóm đối tượng thông qua các thử nghiệm áp bì (patch test). Tại Thụy Điển, các khảo sát lâm sàng cho thấy khoảng 5% bệnh nhân viêm da có phản ứng dị ứng dương tính với tùng hương khi thực hiện test áp bì [3], [6].
Trong một nghiên cứu năm 1998, các nhà khoa học đã tiến hành phỏng vấn, khám lâm sàng và thử test áp bì trên 180 công nhân nhà máy sản xuất tùng hương từ dầu tall oil và 132 nhân viên của một đoàn opera có sử dụng tùng hương trong keo dán tóc giả, mascara và sáp cho vũ công [3]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ dương tính với tùng hương lần lượt là 3,9% ở nhóm công nhân và 2% ở nhóm nghệ sĩ đoàn opera [3]. Đáng chú ý, hơn 25% người tham gia có biểu hiện bệnh ngoài da, dù chỉ một số ít trường hợp liên quan trực tiếp đến môi trường làm việc [3].
Cũng trong công trình này, thử nghiệm trên 7 người có cơ địa mẫn cảm với tùng hương khi sử dụng băng dính chứa tùng hương kết hợp với kẽm oxit (ZnO) cho thấy, việc bổ sung kẽm oxit không hề làm giảm phản ứng viêm da dị ứng như các giả thuyết trước đó từng đề xuất [3]. Điều này cho thấy tính kích ứng của tùng hương trong các loại băng keo, cao dán là rất dai dẳng và khó bị trung hòa bởi các tá dược thông thường [3].
Sự phổ biến của tùng hương trong môi trường làm việc cũng được khẳng định trong nghiên cứu năm 1996 trên 84 giáo viên dạy mộc nam giới [7]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ mắc chàm bàn tay nói chung trong vòng 1 năm lên tới 19% [7]. Khi làm test áp bì, các nhà nghiên cứu phát hiện mối liên hệ rõ rệt giữa phản ứng dị ứng với tùng hương và bụi gỗ các loài cây lá kim, đặc biệt là thông [7]. Việc tiếp xúc với bụi gỗ tại xưởng mộc đã trực tiếp gây viêm da ở những giáo viên đã bị mẫn cảm với tùng hương từ trước [7].
Nguy cơ khởi phát cơn hen nghề nghiệp và co thắt đường thở
Không chỉ gây tổn thương ngoài da, tùng hương còn là mối đe dọa lớn đối với hệ hô hấp. Việc hít phải khói hoặc bụi chứa tùng hương là nguyên nhân đã được xác nhận gây ra bệnh hen nghề nghiệp [4]. Tại Anh, phơi nhiễm với khói tùng hương bốc lên từ quá trình hàn là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh hen suyễn trong các ngành công nghiệp [8].
Năm 2007, một nghiên cứu tại 6 công ty điện tử ở Anh đã khảo sát nồng độ axit dehydroabietic (DHA) trong nước tiểu như một chất chỉ điểm sinh học đo lường mức độ tiếp xúc với khói tùng hương [8]. Kết quả chỉ ra mối liên hệ tuyến tính thuận giữa mức phơi nhiễm khói hàn trong không khí và hàm lượng DHA đào thải qua nước tiểu [8]. Nghiên cứu cũng gợi ý rằng quy trình vệ sinh lao động chuẩn mực có thể duy trì mức DHA nước tiểu dưới 3 micromol/mol creatinine sau ca làm việc nhằm bảo vệ công nhân [8].
Nguy cơ co thắt đường thở do tùng hương không chỉ giới hạn ở các nhà máy điện tử. Năm 1992, các bác sĩ đã báo cáo một trường hợp công nhân ngành công nghiệp sản xuất lốp cao su bị hen nghề nghiệp sau khi phơi nhiễm với dung dịch tall oil (chứa nhựa thông), được khẳng định chính xác qua thử nghiệm hít kích thích đặc hiệu [5].
Đáng lo ngại hơn, hen suyễn do tùng hương có thể xuất hiện ngay trong môi trường sinh hoạt và văn phòng phi công nghiệp [2]. Một báo cáo năm 1993 đã ghi nhận trường hợp một nhân viên hành chính phát triển bệnh hen suyễn do tiếp xúc với tùng hương có trong sáp niêm phong khi đóng gói các mẫu thực phẩm [2]. Khi người bệnh dán cao chứa tùng hương, các phân tử bay hơi hoặc bụi mịn từ cao dán có thể xâm nhập đường thở, kích hoạt phản ứng co thắt phế quản cấp tính ở những người có cơ địa nhạy cảm [2], [5].
Viêm da dị ứng và tổn thương dai dẳng ở người bệnh chàm
Đối với những người có tiền sử viêm da dị ứng hoặc chàm cơ địa, việc tiếp xúc với cao dán chứa tùng hương có thể khiến bệnh bùng phát dữ dội. Trong một nghiên cứu theo dõi kéo dài từ 9 đến 13 năm trên 83 bệnh nhân từng được chẩn đoán dị ứng tiếp xúc với tùng hương, có tới 72% người bệnh vẫn duy trì phản ứng dương tính khi được thử nghiệm lại [3], [6].
Điều này chứng minh tính mẫn cảm với tùng hương tồn tại rất bền vững trong hệ thống miễn dịch [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ít nhất 30% số bệnh nhân này đang bị chàm bàn tay tại thời điểm tái khám, trong đó những người từng khởi phát viêm da ở bàn tay có nguy cơ mắc chàm tay cao hơn rõ rệt [6].
Nguy hiểm hơn, hơn một nửa số bệnh nhân mẫn cảm với tùng hương phát triển thêm các phản ứng dị ứng dương tính mới với nhiều dị nguyên khác so với lần kiểm tra đầu tiên [6]. Do đó, nếu người có cơ địa chàm cố tình sử dụng cao dán chứa tùng hương, tổn thương da không những khó lành mà còn tạo điều kiện cho hiện tượng mẫn cảm chéo với hàng loạt hóa chất khác [7], [6].
Lưu ý đặc biệt với phụ nữ mang thai: Cẩn trọng khi thiếu dữ liệu
Phụ nữ mang thai là đối tượng thường xuyên bị đau lưng, nhức mỏi khớp do sự thay đổi thể trọng và nội tiết tố, nên rất hay tìm đến các loại cao dán thảo dược giảm đau nhanh. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có trong các trích đoạn nghiên cứu chưa từng thực hiện thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai; toàn bộ bằng chứng y khoa hiện tại mới chỉ được ghi nhận trên chuột, chuột lang, công nhân điện tử, thợ mộc, nhân viên văn phòng và các bệnh nhân chàm [4], [2], [7], [8].
Dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên thai phụ, cơ thể phụ nữ trong giai đoạn mang thai có sự thay đổi lớn về hệ miễn dịch và làn da trở nên nhạy cảm hơn bình thường. Khi sử dụng các sản phẩm chứa tùng hương – một chất gây mẫn cảm da mạnh và đã được xác nhận là hapten kích thích miễn dịch – nguy cơ bùng phát viêm da dị ứng tiếp xúc là rất lớn [1], [4]. Tình trạng viêm ngứa nghiêm trọng có thể đòi hỏi phải can thiệp thuốc chống dị ứng, vốn là điều cần hạn chế tối đa trong thai kỳ. Vì thiếu dữ liệu an toàn rõ ràng, thai phụ không được tự ý dùng cao dán chứa tùng hương khi chưa tham vấn bác sĩ chuyên khoa.
Hiểu lầm thường gặp và 3 nhóm người nên tuyệt đối thận trọng
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là nhiều người cho rằng tùng hương là nhựa cây tự nhiên nên hoàn toàn vô hại và lành tính hơn các hóa chất nhân tạo. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định tùng hương là một trong những dị nguyên tiếp xúc phổ biến hàng đầu trong tự nhiên và có khả năng làm biến đổi đáp ứng miễn dịch [1], [4], [2]. Nhiều người cũng lầm tưởng rằng cao dán chứa kẽm oxit sẽ làm dịu da và chống dị ứng tùng hương, nhưng nghiên cứu thực tế đã chứng minh kẽm oxit không ngăn chặn được phản ứng viêm da [3].
Căn cứ vào các nghiên cứu khoa học, 3 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa các loại cao dán chứa tùng hương:
- Người có tiền sử viêm da tiếp xúc, chàm cơ địa hoặc chàm bàn tay: Nhóm này có nguy cơ tái phát viêm da rất cao, phản ứng mẫn cảm tồn tại hàng chục năm và có thể làm tăng mức độ nhạy cảm với các dị nguyên khác [3], [6].
- Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn hoặc có nguy cơ hen nghề nghiệp: Đặc biệt là công nhân điện tử tiếp xúc khói hàn, thợ mộc, thợ lốp xe hoặc người thường xuyên tiếp xúc keo dán; hít phải dị nguyên tùng hương dễ khởi phát co thắt phế quản cấp tính [1], [2], [7], [8], [5].
- Phụ nữ mang thai: Nhóm đối tượng này chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trực tiếp từ các báo cáo khoa học trích dẫn; nguy cơ kích ứng da và dị ứng hệ thống đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa.
Hướng dẫn sử dụng cao dán an toàn và lời khuyên y tế
Để phòng ngừa biến chứng khi sử dụng các loại cao dán giảm đau thông thường, người tiêu dùng cần chủ động đọc kỹ bảng thành phần in trên bao bì. Tránh lựa chọn các sản phẩm ghi rõ chứa tùng hương, nhựa thông, colophony hoặc rosin nếu bản thân thuộc nhóm đối tượng có cơ địa dị ứng [1], [3].
Khi bắt buộc phải sử dụng sản phẩm dán ngoài da, người bệnh nên thử dán một góc nhỏ ở vùng da lành và theo dõi phản ứng trong vòng vài giờ trước khi dán diện rộng. Không nên dán cao lên những vùng da đang có vết thương hở, trầy xước hoặc đang bị chàm đỏ [6]. Trong môi trường làm việc có phát sinh bụi hoặc khói tùng hương, cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp vệ sinh lao động như sử dụng hệ thống hút thải cục bộ nhằm giữ nồng độ chất chỉ điểm DHA trong nước sinh hoạt ở ngưỡng an toàn [8].
Cao dán chỉ là biện pháp hỗ trợ giảm đau tạm thời, không có tác dụng điều trị tận gốc nguyên nhân gây bệnh. Người dân khi gặp các vấn đề đau nhức cơ xương khớp kéo dài hoặc có bệnh lý nền hô hấp, da liễu cần đi khám tại các cơ sở y tế để được bác sĩ kê đơn và hướng dẫn điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự ý lạm dụng các sản phẩm dán chứa chất mẫn cảm.
