Nhiều người Việt duy trì thói quen tìm mua các loại cao nấu từ xương động vật hoang dã, đặc biệt là cao gấu, với niềm tin bồi bổ cơ thể, tăng cường sinh lực và chữa các bệnh lý xương khớp. Tuy nhiên, phần lớn các sản phẩm này trên thị trường chợ đen đều không rõ nguồn gốc xuất xứ, nấu chui và không qua bất kỳ quy trình kiểm định an toàn nào.
Việc tiêu thụ cao gấu trôi nổi tiềm ẩn hiểm họa lớn đối với sức khỏe do nguy cơ tích tụ kim loại nặng và độc chất môi trường từ xương động vật. Thay vì mang lại tác dụng bồi bổ, các sản phẩm này có thể khiến người dùng đối mặt với ngộ độc mạn tính, tổn thương tế bào và suy giảm chức năng nhiều cơ quan nội tạng.
Độc chất từ môi trường tích tụ vào mô động vật hoang dã
Trong tự nhiên, các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và tiêu thụ nhiên liệu của con người liên tục phát thải lượng lớn chất ô nhiễm ra môi trường, bao gồm kim loại nặng, hydrocacbon thơm đa vòng và các chất hữu cơ, vô cơ độc hại [1]. Những kim loại độc hại như chì (Pb), đồng (Cu), cadmi (Cd), kẽm (Zn) hay niken (Ni) xả thải liên tục vào đất và nguồn nước là mối lo ngại y tế lớn trên toàn cầu [2].
Đặc tính nguy hiểm của kim loại nặng là không thể bị phân hủy sinh học thành các dạng vô hại một cách dễ dàng, do đó chúng tồn tại rất lâu trong tự nhiên [2]. Các chất ô nhiễm này bao gồm nhiều kim loại, á kim và vi chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy từ nguồn dược phẩm, rác thải công nghiệp [3]. Khi động vật sống trong môi trường chịu tác động của con người, chúng sẽ hấp thụ và tích tụ các độc chất này vào cơ thể qua chuỗi thức ăn [4].
Xương động vật: Bẫy lưu giữ kim loại nặng
Nhiều người lầm tưởng quá trình nấu cao kéo dài nhiều ngày có thể làm sạch hoặc phân hủy các độc chất trong xương. Trên thực tế, các nghiên cứu sinh học môi trường chỉ ra rằng cấu trúc mô động vật là nơi lưu trữ bền vững các kim loại nặng [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại Algeria khảo sát mô xương và lông của các loài động vật có vú nhỏ – con mồi của loài cầy hương sinh sống tại vùng núi rừng Edough [4]. Nghiên cứu tiến hành phân tích 39 mẫu phân tích thu thập vào mùa đông năm 2021 từ hai môi trường tương phản: môi trường tự nhiên và khu vực chịu ảnh hưởng bởi bãi rác lộ thiên [4]. Kết quả cho thấy nồng độ các kim loại nặng gồm cadmi (Cd), asen (As), kẽm (Zn), đồng (Cu) và crom (Cr) tích tụ cao hơn rõ rệt ở động vật sống tại khu vực ô nhiễm [4]. Đặc biệt, nồng độ kim loại nặng được phát hiện tích tụ trong xương cao hơn đáng kể so với trong lông [4].
Điều này đồng nghĩa với việc xương của các loài động vật hoang dã sống gần khu vực ô nhiễm hoặc nuôi nhốt bằng thức ăn không kiểm soát chính là nơi cô đặc kim loại nặng [4]. Khi nấu cao toàn tính từ xương, toàn bộ lượng tích tụ này sẽ chuyển hóa và cô đặc trực tiếp vào thành phẩm.
Tác động phá hủy hệ xương từ cadmi và chì
Nhiều người uống cao gấu với mong muốn trị thoái hóa khớp và loãng xương, nhưng sự hiện diện của kim loại nặng trong cao có thể gây tác dụng ngược lại. Độc tính của kim loại nặng làm giảm chức năng của các vi chất và khoáng chất đa lượng như kẽm, phốt phát và canxi – vốn là các thành phần chính quyết định độ chắc khỏe và mật độ của xương [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện tại khu vực ô nhiễm Tar Creek Superfund Site đã ghi nhận nồng độ kim loại nặng tăng cao trong mẫu đất và mô thận của chuột hoang dã [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở người, tình trạng tiêu xương và các ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe gia tăng do tiếp xúc với lượng cadmi trong chế độ ăn, kể cả ở liều lượng thấp [5]. Cadmi tác động tiêu cực đến quá trình hình thành và chu chuyển xương thông qua việc ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình chuyển hóa vitamin D3 [5].
Bên cạnh đó, chì cũng là tác nhân nguy hại cho hệ vận động. Sự ức chế chức năng tạo cốt bào (tế bào hình thành xương) có liên quan trực tiếp đến tác động của chì lên các chức năng tế bào và sự điều hòa chất chuyển hóa 1,25-dihydroxy vitamin D3, làm gia tăng hiện tượng tiêu xương [5].
Rối loạn di truyền và thiếu máu do nhiễm độc đa kim loại
Khi dùng phải cao động vật chứa hỗn hợp tạp chất kim loại, người dùng đối mặt với nguy cơ tổn thương cấp độ tế bào. Độc tính kết hợp của các kim loại như chì, cadmi, kẽm và đồng gây biến đổi sinh học nghiêm trọng [6].
Nghiên cứu thực nghiệm sinh thái học kéo dài 120 ngày vào năm 2003 trên chuột bạch dòng BALB/c (gồm cả con đực và con cái) đã chứng minh tác hại này [6]. Chuột được cho ăn thức ăn trộn bụi công nghiệp đa kim loại chứa kẽm, đồng, chì và cadmi, sau đó lấy mẫu phân tích vào các ngày 15, 40, 60 và 90 [6]. Kết quả ghi nhận tần số sai lệch nhiễm sắc thể ở tế bào tăng lên tới 22% [6].
Đồng thời, động vật nhiễm độc xuất hiện tình trạng thiếu máu do chì, suy giảm đáng kể thân nhiệt và có mối tương quan chặt chẽ giữa hàm lượng huyết sắc tố (hemoglobin) với mức tiêu thụ oxy [6]. Sau 60 ngày tiếp xúc, chỉ số hematocrit tăng đi kèm hiện tượng sụt giảm thể trọng, phản ánh tình trạng mất nước và suy nhược nghiêm trọng xuất phát từ nhiễm độc chì và cadmi [6].
Nguy cơ tồn dư độc chất vô cơ và hữu cơ
Các sản phẩm cao thú nấu lậu hoàn toàn không có quy trình tinh chế để loại bỏ vi chất ô nhiễm. Khảo sát sinh học cho thấy các sinh khối động vật chứa các chuỗi phân tử sinh học có các nhóm chức như carboxyl, hydroxyl, carbonyl, amide, amine và sulfhydryl có khả năng liên kết rất chặt với ion kim loại nặng [3]. Sự liên kết hóa học này khiến các kim loại như chì, asen, cadmi bám chặt vào khối collagen và protein của xương, rất khó loại bỏ bằng các biện pháp lọc thông thường [3].
Hơn nữa, môi trường sống bị tác động bởi chất thải công nghiệp và nông nghiệp còn chứa lượng lớn các chất ô nhiễm hữu cơ mới nổi (CEECs) bao gồm dư lượng hóa chất xử lý, dược phẩm và các chất vi ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy [3]. Khi động vật tiêu thụ nguồn thức ăn hoặc nước ô nhiễm này, các chất trên sẽ tồn lưu trong mô [3]. Việc cô đặc xương thành cao sẽ biến mẻ cao thành nguồn chứa các chất ô nhiễm hữu cơ và kim loại nặng ở nồng độ cao [3].
Hiểu lầm thường gặp về công dụng của cao gấu
Nhiều người tin rằng cao động vật hoang dã là "thần dược" chữa bách bệnh, càng đắt tiền càng bổ dưỡng. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào chứng minh cao gấu trôi nổi giúp hồi phục sụn khớp hay đảo ngược quá trình thoái hóa cơ xương khớp.
Ngược lại, việc dung nạp các sản phẩm chứa kim loại nặng như chì hay cadmi làm gián đoạn chuyển hóa canxi, ức chế chức năng tạo cốt bào và làm suy yếu cấu trúc xương [5]. Sử dụng kéo dài các sản phẩm này chỉ làm tăng tải lượng độc chất lên gan, thận và gây tổn hại hệ tạo máu [6].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người lớn tuổi, người mắc bệnh lý thoái hóa khớp, loãng xương, suy thận hoặc bệnh gan mạn tính là đối tượng thường tìm mua cao gấu nhất, nhưng đây lại là nhóm chịu tổn thương nặng nề nhất nếu nhiễm độc.
Phụ nữ sau tuổi trung niên đặc biệt nhạy cảm với sự suy giảm mật độ xương khi tiếp xúc với cadmi trong khẩu phần ăn [5]. Người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp hoặc người có chức năng tạo máu kém nếu tiếp xúc với lượng chì lẫn trong cao có thể bị thiếu máu trầm trọng hơn, giảm khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu và suy giảm thể trạng nhanh chóng [6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng các loại cao trôi nổi.
Giải pháp an toàn cho sức khỏe cơ xương khớp
Để chăm sóc hệ xương khớp an toàn, người dân cần từ bỏ thói quen sử dụng các chế phẩm từ động vật hoang dã bất hợp pháp. Thay vì tin vào những lời quảng cáo truyền miệng, hãy áp dụng các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng:
Bổ sung đầy đủ các dưỡng chất cho xương như canxi, vitamin D3, magie và kẽm thông qua chế độ ăn uống lành mạnh với rau xanh, các loại hạt và thực phẩm an toàn. Duy trì thói quen tập luyện thể dục vừa sức để kích thích quá trình tái tạo xương và tăng cường sức mạnh cơ bắp nâng đỡ khớp. Khi có dấu hiệu đau nhức khớp dai dẳng, người dân cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị đúng cách.
Cao gấu trôi nổi không phải là giải pháp cho sức khỏe mà tiềm ẩn hiểm họa ngộ độc kim loại nặng và độc chất môi trường khó lường. Người tiêu dùng cần tỉnh táo bảo vệ sức khỏe bản thân và tuân thủ các quy định bảo tồn thiên nhiên, tránh tiền mất tật mang.
