Nhiều người có thói quen ngắt lá, bẻ cành cây si để lấy phần mủ trắng bôi trực tiếp lên vết trầy xước, mụn nhọt hay vết thương hở ngoài da theo các mẹo dân gian truyền miệng. Hành động này tiềm ẩn những tác hại rất lớn đối với cơ thể mà ít người lường trước.
Mủ cây si (tên khoa học là Ficus benjamina) chứa các protein mủ thực vật có hoạt tính sinh học rất mạnh và nhiều dị nguyên nguy hiểm. Khi tiếp xúc trực tiếp vào vết thương rách da hoặc niêm mạc hở, mủ si tươi không hề giúp mau lành mà có thể kích hoạt các phản ứng viêm da, quá mẫn dị ứng cấp tính, thậm chí sốc phản vệ đe dọa tính mạng người dùng.
Nguy cơ viêm loét, mề đay và kích ứng tại chỗ
Da lành là hàng rào bảo vệ tự nhiên ngăn chặn các protein lạ xâm nhập vào hệ tuần hoàn. Tuy nhiên, khi da bị rách rưới hoặc có vết thương hở, việc bôi dịch mủ cây si tươi khiến các dị nguyên trong mủ xâm nhập lập tức vào mô liên kết dưới da.
Mủ của cây si thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) chứa hệ thống dị nguyên dạng nhũ mủ (latex) rất đậm đặc [1]. Khảo sát lâm sàng trên 12 bệnh nhân bị viêm mũi kết mạc mạn tính và hen suyễn do tiếp xúc dị nguyên cây si ghi nhận có 3 người xuất hiện các đợt phát ban mày đay (urticaria) bùng phát và 1 trường hợp bị sưng phù mí mắt nặng [1]. Thử nghiệm lẩy da (skin prick test) ở những người này cho thấy mủ si gây ra phản ứng kích ứng da tức thì rất rõ rệt [1].
Dị nguyên gây dị ứng chính nằm ngay trong dịch mủ của cây [1]. Khi bôi mủ tươi chưa qua tinh chế lên vết thương hở, các tế bào tại mép vết thương dễ bị tổn thương thứ phát do phản ứng giải phóng histamine cục bộ từ tế bào mast. Hậu quả là vết thương không những không cầm máu hay se miệng mà còn sưng nề dữ dội, tấy đỏ, đau rát kéo dài và cản trở hoàn toàn quá trình tái tạo biểu mô hạt.
Bùng phát phản ứng quá mẫn toàn thân và sốc phản vệ
Mủ cây si không đơn thuần gây dị ứng tiếp xúc nhẹ ngoài da. Nguy cơ thứ hai cực kỳ nghiêm trọng là khả năng gây ra các phản ứng quá mẫn toàn thân qua trung gian kháng thể IgE sau khi dị nguyên ngấm qua máu.
Một báo cáo lâm sàng năm 2001 mô tả trường hợp một bệnh nhân nữ 32 tuổi có tiền sử viêm mũi kết mạc kéo dài suốt 10 năm đã bị sốc phản vệ nghiêm trọng chỉ sau khi lau bụi cho cây si cảnh cao 2 mét trong nhà [2]. Khi tiến hành xét nghiệm máu, nồng độ kháng thể đặc hiệu IgE kháng lại dị nguyên cây si của bệnh nhân này tăng vọt vượt mức 100 kU/l, tương ứng với mức độ dị ứng cấp độ 6 trên thang đo CAP [2]. Bệnh nhân này cũng đồng thời mẫn cảm với mủ cao su tự nhiên [2].
Khi bôi trực tiếp lên vết thương hở, protein mủ si không cần qua đường hô hấp mà được đưa thẳng vào hệ tuần hoàn. Báo cáo năm 1998 về một trường hợp hen suyễn dai dẳng do mủ si Ficus benjamina cho thấy sau khi kích thích với mủ si, chỉ số protein cation bạch cầu ái toan (eosinophil cationic protein) trong huyết thanh tăng cao sau 21 giờ, chứng tỏ sự kích hoạt ồ ạt của các tế bào viêm [3]. Bệnh nhân này từng trải qua nhiều đợt phù mạch (angioedema) ở vùng họng - miệng và sưng lưỡi [3]. Nếu bôi mủ vào vết thương hở trên cơ địa đã mẫn cảm ngầm, nguy cơ co thắt đường thở cấp, phù nề thanh quản và trụy tim mạch có thể xảy ra nhanh chóng.
Hiểm họa dị ứng chéo với mủ cao su và các loại hoa quả
Rủi ro thứ ba ít ai ngờ tới khi tiếp xúc mủ si là hiện tượng phản ứng chéo miễn dịch với mủ cao su (Hevea brasiliensis) và các loại thực phẩm quen thuộc. Hệ miễn dịch sau khi nhận diện protein mủ si sẽ "ghi nhớ" và phản ứng nhầm với nhiều chất khác.
Nghiên cứu năm 2000 phân tích mẫu huyết thanh của 89 bệnh nhân dị ứng với mủ cao su tự nhiên đã chứng minh dị ứng chéo rõ rệt [4]. Trong 89 mẫu này, có 67 mẫu (75%) cho thấy nồng độ IgE tăng cao đối với protein hevein (Hev b 6.02, 4,7 kD) - một dị nguyên chính trong mủ cao su [4]. Đáng chú ý, có 22 mẫu huyết thanh (chiếm 24,7%) xuất hiện kháng thể IgE đặc hiệu chống lại chiết xuất cây si Ficus benjamina, và hầu hết các trường hợp này đều đồng thời mang IgE kháng hevein [4].
Phân tích điện di 2 chiều và giải trình tự protein chỉ ra rằng trong mủ si có một loại protein khoảng 45 kD thuộc họ endochitinase mang cấu trúc tương đồng với phân đoạn hevein [4]. Kháng thể IgE gắn vào protein 45 kD này của si bị ức chế hoàn toàn khi ủ trước huyết thanh với hevein của cao su [4]. Điều này chứng minh người đã từng dị ứng găng tay cao su y tế có nguy cơ rất cao bị dị ứng dữ dội khi chạm mủ si [4].
Nghiên cứu năm 1996 ghi nhận trong số 64 bệnh nhân bị dị ứng mủ cao su, có tới 12 người (chiếm 18,75%) bị mẫn cảm đồng thời với mủ cây si tươi khi làm xét nghiệm lẩy da [5]. Hiện tượng phản ứng chéo chéo thuận nghịch giữa mủ si và mủ cao su tự nhiên đã được khẳng định thông qua các thử nghiệm ức chế miễn dịch CAP RAST và immunodot [6].
Nguy hiểm hơn, mủ si còn gây dị ứng chéo với thực phẩm thường ngày. Bệnh nhân dị ứng mủ si có thể bị phù nề miệng lưỡi khi ăn quả sung hoặc quả kiwi [3]. Thử nghiệm ức chế cho thấy mủ lỏng của cây si có thể ức chế tới 95% phản ứng CAP đối với dị nguyên quả sung và ức chế tới 57% đối với enzym papain (trong đu đủ) [3]. Một báo cáo năm 2001 cũng ghi nhận một công nhân làm đường bị dị ứng chuối đã xuất hiện mày đay và viêm mũi khi phát quang bụi cây si và sa kê, do phản ứng chéo giữa các cây họ Dâu tằm (Moraceae), chuối và cao su [7]. Việc tự ý bôi mủ si có thể vô tình kích hoạt dị ứng thức ăn vĩnh viễn ở người bệnh.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Các tài liệu y văn hiện có về mủ cây si (Ficus benjamina) tập trung chủ yếu vào nghiên cứu dị ứng học, gồm các báo cáo ca bệnh lâm sàng [2, 3, 4, 7], nghiên cứu huyết thanh in vitro trên nhóm bệnh nhân mẫn cảm [1, 5] và khảo sát dịch tễ trên người viêm mũi hen suyễn [1].
Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh mủ si bôi ngoài da có tác dụng làm liền sẹo hay sát khuẩn an toàn. Những ghi nhận hiện tại chỉ ra rằng protein trong mủ si là chất gây dị ứng mạnh trong nhà và nơi làm việc [1, 8]. Thậm chí mủ si sau khi khô bám trên bề mặt lá hoặc rơi xuống bụi sàn nhà vẫn giữ nguyên hoạt tính gây dị ứng hô hấp [8]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học ủng hộ việc dùng mủ này làm dược liệu bôi trực tiếp lên vết thương mở.
Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh bằng mủ cây
Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng "mủ cây cối tự nhiên thì lành tính và an toàn tuyệt đối". Thực tế, các loại mủ thực vật đậm đặc chứa rất nhiều enzym tiêu đạm tự nhiên để cây tự vệ chống côn trùng phá hoại. Điển hình là enzym tương tự papain và endochitinase được tìm thấy trong mủ si [2, 5].
Một ngộ nhận khác là mủ cây khi khô sẽ tạo lớp màng bọc kín giúp vết thương không bị nhiễm trùng. Nhận định này rất nguy hiểm vì lớp mủ khi đông cứng lại sẽ giam giữ vi khuẩn yếm khí bên trong vết rách, kết hợp phản ứng viêm do protein mủ gây ra sẽ tạo thành ổ áp xe hoại tử sâu dưới da, làm vết loét lan rộng và khó điều trị hơn.
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa mủ si
Dựa trên các bằng chứng phản ứng chéo đã được xác lập, những nhóm người sau cần tuyệt đối không để da hoặc vết thương tiếp xúc với mủ cây si:
- Người có tiền sử dị ứng với các vật dụng mủ cao su tự nhiên (găng tay cao su, bao cao su, bóng bay, băng dính cá nhân) [1, 4, 5].
- Người từng bị ngứa ngáy, sưng môi, phù họng khi ăn quả sung, quả kiwi, chuối hoặc đu đủ chứa papain [2, 7].
- Người có cơ địa dị ứng viêm mũi mạn tính, hen suyễn phế quản hoặc chàm cơ địa dị ứng [3, 6].
- Trẻ nhỏ và người có hàng rào biểu bì mỏng manh; vết trầy xước dễ hấp thu dị nguyên vào máu.
Xử lý vết thương hở đúng cách thay vì dùng mẹo truyền miệng
Khi xuất hiện vết thương hở, vết rách da do tai nạn hoặc mụn nhọt, người dân tuyệt đối không ngắt lá hay bôi các loại mủ cây dại. Các bước sơ cứu vết thương chuẩn khoa học bao gồm:
- Rửa sạch tổn thương dưới vòi nước sạch chảy liên tục hoặc dung dịch nước muối sinh lý 0,9% để trôi sạch dị vật, đất cát.
- Sát khuẩn bằng dung dịch y tế chuyên dụng được bác sĩ khuyến cáo (như Povidone iodine hoặc Chlorhexidine pha loãng), không tự chế thuốc đắp.
- Băng nhẹ vết thương bằng gạc vô trùng để tránh bụi bẩn xâm nhập.
- Nếu lỡ dính mủ si vào vết xước hoặc mắt, mũi, miệng, cần nhanh chóng xối rửa liên tục dưới vòi nước sạch trong nhiều phút. Nếu thấy nổi mày đay, khó thở, sưng họng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Việc tự ý dùng mủ si bôi lên vết thương hở là thói quen truyền miệng nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ viêm mô tế bào, dị ứng chéo và sốc phản vệ. Khi có vết thương sâu hoặc khó lành, người bệnh cần tới trạm y tế hoặc bệnh viện để được nhân viên y tế xử lý vô khuẩn đúng cách, tránh biến chứng đáng tiếc.
