Thói quen dùng sơn tra hạ mỡ máu và thực tế khoa học

Sơn tra từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được nhiều người đun nước uống hàng ngày với hy vọng "quét sạch mỡ máu" và giảm cân nhanh chóng. Món quả chua ngọt này xuất hiện phổ biến trong các bài thuốc tiêu thực, kiện tỳ, trở thành lựa chọn hàng đầu của người có chỉ số mỡ máu cao muốn tìm giải pháp tự nhiên. Tuy nhiên, liệu sơn tra có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ như lời đồn thổi, hay đây chỉ là những kỳ vọng vượt quá bằng chứng thực tế?

Câu trả lời ngắn gọn: Sơn tra có ghi nhận hiệu quả hỗ trợ giảm nhẹ một số chỉ số mỡ máu trong các thử nghiệm lâm sàng, nhưng bằng chứng hiện tại vẫn còn rất hạn chế [1, 2]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu trên người chủ yếu sử dụng dạng chiết xuất phối hợp nhiều loại thảo dược hoặc chiết xuất lá kết hợp vỏ quýt, chứ không phải quả sơn tra đơn lẻ ăn hàng ngày [1, 2]. Do đó, người bệnh không thể tự ý dùng sơn tra để thay thế các loại thuốc điều trị hạ mỡ máu do bác sĩ chỉ định.

Cơ chế tác động đến chuyển hóa mỡ được lý giải thế nào?

Để hiểu cách sơn tra can thiệp vào chuyển hóa lipid, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều mô hình phân tích sinh hóa và thí nghiệm tế bào. Hoạt chất chính được quan tâm trong sơn tra gồm nhóm flavonoid và polysaccharide [5, 8].

Ở mức độ hấp thu, phân đoạn flavonoid từ lá sơn tra (Crataegus pinnatifida) trên mô hình động vật thí nghiệm cho thấy khả năng ức chế sự hấp thu chất béo triglyceride và đường glucose tại đường ruột, đồng thời đẩy nhanh tốc độ vận chuyển qua đường tiêu hóa [1]. Thử nghiệm trên tế bào tiền mỡ (3T3-L1) cho thấy nồng độ 30 microgam/mL phân đoạn flavonoid ức chế tích tụ triglyceride và acid béo tự do [1]. Ngoài ra, hoạt chất này còn ức chế sự biểu hiện của các gene liên quan đến quá trình tạo mỡ như C/EBPalpha, PPARgamma, SREBP 1c và aP2 [1].

Bên cạnh đó, polysaccharide từ sơn tra được nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào HepG2 cho thấy khả năng cải thiện tình trạng tích tụ lipid do acid béo tự do gây ra [2]. Nhóm hợp chất này cũng tham gia kích hoạt các gene liên quan đến quá trình oxy hóa phân giải acid béo như CPT1A và PPARalpha, đồng thời ức chế các gene tổng hợp acid béo như FASN và ACC [2].

Bằng chứng lâm sàng: Những thử nghiệm trên người nói lên điều gì?

Mặc dù có nhiều giả thuyết về cơ chế, số lượng thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người thực tế còn rất khiêm tốn.

Nghiên cứu lâm sàng năm 2014 đánh giá một công thức đa thảo dược chứa Crataegus pinnatifida (liều 1 g mỗi ngày) phối hợp cùng trạch tả (Alisma orientalis), râu ngô (Stigma maydis), linh chi (Ganoderma lucidum), hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) và dâu tằm (Morus alba) [3]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 42 bệnh nhân rối loạn lipid máu người Trung Quốc trong 12 tuần (40 người hoàn thành) [3]. Kết quả cho thấy mức giảm cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C, tức mỡ xấu) ở nhóm dùng thảo dược tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược, với mức chênh lệch là -9% [3]. Mức HbA1c giảm -3,9% ở nhóm dùng thảo dược nhưng không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với mức giảm -1,1% của nhóm giả dược [3]. Không có tác dụng phụ rõ rệt nào xuất hiện trong thời gian thử nghiệm [3].

Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2024 khảo sát hỗn hợp chiết xuất gồm lá Crataegus pinnatifida và vỏ quýt (Citrus unshiu) [4]. Nghiên cứu tiến hành trong 12 tuần, ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 105 người thừa cân từ 20 đến 60 tuổi có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 đến 30 kg/m2 [4]. Người tham gia chia theo tỷ lệ 1:1:1 dùng liều cao (400 mg, uống 3 lần mỗi ngày), liều thấp (280 mg, uống 3 lần mỗi ngày) hoặc giả dược [4]. Kết quả đo bằng phương pháp DXA và BIA cho thấy tỷ lệ mỡ cơ thể, cân nặng, BMI và nồng độ leptin máu ở các nhóm dùng chiết xuất giảm nhiều hơn đáng kể so với nhóm giả dược [4]. Phân tích theo đề cương còn ghi nhận liều cao làm giảm nồng độ triglyceride và VLDL-C trong máu [4]. Thử nghiệm không ghi nhận tác dụng phụ không mong muốn [4].

Nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật: Đa dạng nhưng cần cẩn trọng

Bên cạnh dữ liệu lâm sàng ít ỏi, các bằng chứng tiền lâm sàng trên chuột cung cấp thêm góc nhìn về tác động của các loài sơn tra khác nhau.

Một đánh giá tổng quan năm 2019 nhắc lại thử nghiệm dịch chiết nước quả sơn tra (Crataegus pinnatifida) trên 40 chuột cống đực Wistar [5]. Chuột được cho uống dịch chiết liều thấp (72 mg/kg) hoặc liều cao (288 mg/kg) mỗi ngày trong 4 tuần (bắt đầu từ tuần thứ 9 của mô hình) [5]. Kết quả cho thấy liều thấp làm giảm cholesterol toàn phần, liều cao làm giảm cả cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C, trong khi cả hai liều đều làm tăng HDL-C (mỡ tốt) và giảm biểu hiện các cytokine gây viêm [5]. Cũng theo tổng quan này, chuột chuyển gene apoE dùng flavonoid từ lá sơn tra (5 hoặc 20 mg/kg/ngày) trong 16 tuần đã giảm 23,1% diện tích tổn thương xơ vữa động mạch chủ so với nhóm đối chứng [5]. Hợp chất sesquiterpene phân lập từ hạt sơn tra cũng ức chế ngưng tập tiểu cầu trên huyết tương chuột đến 81,42% ở nồng độ 1 mg/mL [5].

Các nghiên cứu khác trên chuột ghi nhận:

  • Chiết xuất sơn tra phối hợp với thảo quyết minh (tổng liều 180 mg/kg) giúp làm giảm TC, TG, LDL-C và apoB sau khi gây tăng mỡ máu cấp bằng lòng đỏ trứng, hiệu quả hơn dùng đơn lẻ từng loại [6].
  • Chuột cống đực dùng chiết xuất loài sơn tra đen Crataegus pentaegyna (500 mg/kg) trong 6 tuần ghi nhận mức giảm có ý nghĩa đối với TC, TG và VLDL-C máu, dù biểu hiện gene ABCA1 và PPAR alpha tăng chưa có ý nghĩa thống kê [7].
  • Polysaccharide từ sơn tra hỗ trợ giảm tích tụ mỡ gan, giảm TG, TC, AST, ALT, LDL-C ở chuột ăn chế độ giàu chất béo, đồng thời điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột (giảm tỷ lệ Firmicutes/Bacteroidetes, tăng Akkermansia) [2].

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu sinh học ban đầu nghe rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ những khoảng trống lớn giữa nghiên cứu và thực tế điều trị.

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng sắc vài lát sơn tra khô uống mỗi ngày sẽ thay thế hoàn toàn được thuốc điều trị rối loạn lipid máu. Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng trên người có cỡ mẫu rất nhỏ: một nghiên cứu chỉ gồm 40 người [3], nghiên cứu còn lại có 105 người [4]. Thời gian theo dõi trong các nghiên cứu lâm sàng này chỉ kéo dài 12 tuần, chưa đủ để đánh giá tính an toàn và hiệu quả dự phòng biến cố tim mạch dài hạn [1, 2].

Hơn nữa, các thử nghiệm này không sử dụng quả sơn tra đơn độc dạng thô. Nghiên cứu năm 2014 dùng bài thuốc phối hợp 6 vị dược liệu [3], còn nghiên cứu năm 2024 phối hợp dịch chiết lá sơn tra cùng vỏ quýt [4]. Do đó, hiệu quả hạ LDL-C (khoảng -9%) hay hạ triglyceride trong các nghiên cứu này là kết quả cộng hưởng của toàn bộ công thức, không thể quy hoàn toàn cho riêng quả sơn tra [1, 2]. Hầu hết các dữ liệu về hạ mỡ máu mạnh mẽ, đảo ngược mỡ gan hay chống xơ vữa động mạch hiện mới dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc nuôi cấy tế bào ống nghiệm [3, 4, 6, 7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Mặc dù sơn tra được ghi nhận an toàn trong các thử nghiệm ngắn hạn [1, 2], việc tự ý sử dụng lượng lớn vẫn tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm người.

Các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên người trưởng thành bị rối loạn mỡ máu hoặc thừa cân, không nghiên cứu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em [1, 2]. Do đó, chưa có dữ liệu lâm sàng về độ an toàn của sơn tra trên những đối tượng nhạy cảm này, tuyệt đối không tự ý áp dụng liều cao.

Những người đang sử dụng thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông máu cần hết sức cẩn trọng. Hoạt chất từ hạt sơn tra đã được ghi nhận có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu mạnh trong thử nghiệm thực nghiệm [5]. Việc dùng chung sơn tra liều cao cùng thuốc chống đông hoặc thuốc hạ mỡ máu statin có thể gây tương tác chưa lường trước, do đó bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Hướng dẫn sử dụng sơn tra hợp lý trong đời sống

Nếu bạn yêu thích vị chua thanh của sơn tra và muốn đưa vào thực đơn hàng ngày, hãy coi đây là một liệu pháp bổ trợ lối sống thay vì một phương thuốc chữa bệnh.

  • Cách dùng: Sơn tra khô có thể dùng hãm trà hoặc nấu nước uống với lượng vừa phải. Không nên tự ý nấu quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày.
  • Thời điểm: Vị chua tự nhiên chứa nhiều acid hữu cơ có thể kích thích dạ dày, do đó nên dùng sau bữa ăn, tránh dùng khi bụng đang đói cồn cào.
  • Phối hợp: Để kiểm soát mỡ máu hiệu quả, việc uống trà sơn tra phải đi kèm với chế độ ăn hạn chế mỡ bão hòa, giảm đường tinh chế, tăng cường chất xơ và duy trì tập thể dục đều đặn. Sơn tra không thể trung hòa một chế độ ăn uống bừa bãi.

Lời kết

Sơn tra là một dược liệu tiềm năng với khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa mỡ máu và giảm cân nhẹ trong các thử nghiệm công thức phối hợp ngắn hạn [1, 2]. Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay chưa đủ mạnh để coi sơn tra là biện pháp điều trị độc lập cho chứng tăng mỡ máu. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ thuốc được bác sĩ chỉ định, duy trì lối sống lành mạnh và trao đổi với chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.