Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo dược tự nhiên sắc nước uống để thanh nhiệt, tiêu độc mà không rõ liều lượng an toàn. Khổ sâm cho rễ (Sophora flavescens) là vị thuốc y học cổ truyền quen thuộc, nhưng nếu lạm dụng đường uống, loại rễ này có thể dẫn đến tình trạng ngộ độc cấp tính.
Việc uống quá liều rễ khổ sâm có thể gây ngộ độc do tích tụ hàm lượng lớn các hoạt chất sinh học tự nhiên. Dấu hiệu quá liều thường bộc lộ rõ rệt nhất qua các rối loạn ở hệ thần kinh trung ương, đường tiêu hóa và nhịp tim [1].
Độc tính alkaloid trong rễ cây khổ sâm
Rễ khô của cây khổ sâm (Sophora flavescens) chứa các hợp chất quinolizidine alkaloid tự nhiên, trong đó matrine và oxymatrine là thành phần hoạt tính chính [2], [1]. Dược liệu này từ lâu đời đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với vị đắng, tính hàn, tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp [3].
Tuy nhiên, matrine đã được khoa học chứng minh là mang độc tính tiềm tàng đối với hệ thần kinh trung ương [2]. Do rễ khổ sâm chứa nồng độ alkaloid đáng kể, việc tự ý bốc thuốc hoặc đun sắc quá đậm đặc khiến lượng alkaloid vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể [1]. Độc tính này khiến các cơ quan tiếp nhận tín hiệu thần kinh và tế bào niêm mạc ruột phản ứng dữ dội, dẫn tới nhiễm độc cấp tính [2], [1].
Bốn dấu hiệu ngộ độc rễ khổ sâm đường uống cần nhận biết
Khi uống rễ khổ sâm quá liều, cơ thể người bệnh sẽ nhanh chóng xuất hiện các triệu chứng báo động sau:
Thứ nhất là cảm giác chóng mặt, choáng váng đầu óc. Tác động của độc tố alkaloid lên hệ thần kinh trung ương gây ức chế và rối loạn dẫn truyền tín hiệu [2], [1]. Độc giả khi bị ngộ độc sẽ cảm thấy trời đất quay cuồng, đi đứng không vững ngay sau khi uống dược liệu sắc [1].
Thứ hai là nôn mửa dữ dội và buồn nôn. Hệ thống tiêu hóa phản ứng rất nhanh để tống khứ chất độc ra khỏi dạ dày. Sự kích ứng trực tiếp của hoạt chất alkaloid lên niêm mạc ống tiêu hóa kết hợp với kích thích thần kinh trung ương gây co thắt dạ dày, dẫn tới nôn mửa liên tục [1].
Thứ ba là hồi hộp, đánh trống ngực. Người bệnh có cảm giác tim đập nhanh bất thường, lồng ngực đập thình thịch, bồn chồn khó thở [1]. Quá liều hợp chất alkaloid có thể can thiệp vào điện sinh lý tim mạch, tạo áp lực lớn lên hệ tuần hoàn [1].
Thứ tư là mệt lả và rối loạn trương lực cơ. Đây là dấu hiệu cảnh báo hệ thần kinh trung ương đang chịu tác động nhiễm độc sâu hơn từ matrine [2]. Người bệnh cảm thấy yếu sức toàn thân, tay chân bủn rủn, khó kiểm soát cử động bình thường.
Bằng chứng khoa học về ngộ độc khổ sâm ở người
Các triệu chứng quá liều rễ khổ sâm đường uống đã được ghi nhận và phân tích chi tiết trong các nghiên cứu lâm sàng thực tế.
Nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2025 tại Hồng Kông đã theo dõi dữ liệu của Trung tâm Kiểm soát Chất độc từ các khoa cấp cứu bệnh viện công lập trong suốt giai đoạn từ ngày 1/7/2008 đến ngày 30/6/2021 [1]. Nghiên cứu phân tích 83 ca ngộ độc cấp tính các hợp chất Sophora alkaloid được xác nhận qua xét nghiệm [1]. Kết quả cho thấy cây khổ sâm (Sophora flavescens) là nguyên nhân chính gây ngộ độc, chiếm tới 77,1% tổng số ca, và tình trạng dùng quá liều chiếm tỷ lệ 39,0% [1].
Về triệu chứng lâm sàng, nghiên cứu chỉ ra rằng chóng mặt là biểu hiện phổ biến nhất, xuất hiện ở 83,1% bệnh nhân [1]. Nôn mửa đứng hàng thứ hai với tỷ lệ 72,3% người mắc phải [1]. Triệu chứng tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực được ghi nhận ở 32,5% trường hợp [1]. Đa số bệnh nhân (90,4%) biểu hiện ở mức độ nhẹ, 74,7% được theo dõi tại phòng cấp cứu, chỉ có 1 trường hợp cần theo dõi tích cực tại đơn vị hồi sức tim mạch do có hiện tượng kéo dài khoảng QT khi dùng đồng thời với kháng sinh ciprofloxacin [1].
Một điểm đáng lưu ý trong nghiên cứu này là không ghi nhận tổn thương gan hoặc thận cấp tính, cũng như không thấy phản ứng dị ứng da sau khi uống dược liệu [1]. Mặc dù các mô hình thí nghiệm trên tế bào và động vật cảnh báo nguy cơ độc tính tế bào gan, biểu hiện lâm sàng ngộ độc cấp đường uống ở người chủ yếu vẫn là các triệu chứng thần kinh và tiêu hóa [4], [1].
Độc tính trên gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng
Dù nghiên cứu lâm sàng cấp tính ở người không ghi nhận suy gan cấp tức thì, các nghiên cứu tiền lâm sàng cảnh báo độc tính tích lũy trên gan từ matrine là hoàn toàn có thật [4], [5], [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình cá ngựa vằn (Danio rerio) và tế bào gan người L02 đã chứng minh matrine có thể gây độc gan do rối loạn tích tụ lipid [4]. Kết quả cho thấy matrine làm thay đổi cấu trúc tế bào gan, gây teo biến hình thái và làm tăng men gan ALT và AST [4]. Cơ chế phân tử xác định matrine kích hoạt bất thường con đường sinh tổng hợp steroid thông qua việc tăng biểu hiện của 8 gen (bao gồm DHCR7, SQLE, CYP51, CYP24A1, SC5D, LSS, MSMO1 và SOAT1), dẫn đến tích tụ cholesterol gây độc gan [4].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 khảo sát 24 nghiên cứu tiền lâm sàng trên 657 loài gặm nhấm cho thấy matrine có tác động hai chiều đối với men gan ALT và AST [5]. Liều lượng matrine mang lại hiệu quả bảo vệ gan dao động từ 10 đến 69,1 mg/kg; trong đó liều 20-30 mg/kg/ngày trong khoảng thời gian ngắn (0,02 đến 0,86 tuần) cho thấy hiệu quả bảo vệ tốt với độc tính thấp [5]. Tuy nhiên, nếu dùng sai liều lượng hoặc kéo dài, matrine có thể kích hoạt các phản ứng viêm và gây hại cho mô gan [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc nam, thảo mộc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều nước sắc càng nhanh khỏi bệnh. Đây là suy nghĩ hết sức sai lầm vì cây khổ sâm chứa nhiều alkaloid có dược lực rất mạnh [2], [3]. Tự ý tăng lượng bốc thuốc để mong tăng hiệu quả điều trị sẽ dẫn thẳng đến ngộ độc cấp [1].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc đun nấu thông thường và sắc cô đặc dược liệu. Sắc khổ sâm quá lâu hoặc nấu quá nhiều rễ trong một lần uống khiến nồng độ matrine chiết xuất đạt đỉnh, vượt qua ngưỡng an toàn của hệ thần kinh trung ương [2], [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc bệnh lý tim mạch, người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch không được tự ý sử dụng rễ khổ sâm. Việc quá liều alkaloid có thể làm tăng nặng nguy cơ rối loạn dẫn truyền điện tim, điển hình là nguy cơ kéo dài khoảng QT khi kết hợp chung với các thuốc khác [1].
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc gan nhiễm mỡ cũng cần hết sức dè chừng. Tác động của matrine lên quá trình tổng hợp cholesterol và men gan ALT, AST trong các mô hình thực nghiệm cho thấy cơ quan này rất nhạy cảm với độc tố alkaloid [4], [5].
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý uống nước sắc khổ sâm khi chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền.
Cách dùng an toàn và hướng xử trí khi nghi ngờ ngộ độc
Rễ khổ sâm đường uống chỉ nên được sử dụng khi có đơn thuốc rõ ràng, cân đúng định lượng từ các cơ sở y học cổ truyền uy tín. Tuyệt đối không tự mua rễ phơi khô không rõ nguồn gốc về đun nước uống hàng ngày thay trà. Luôn tuân thủ thời gian điều trị ngắn ngày, tránh việc lạm dụng kéo dài [5]. Không tự ý phối hợp rễ khổ sâm với các loại thuốc kháng sinh hay thuốc chuyển hóa qua gan khác khi chưa hỏi ý kiến thầy thuốc [1].
Trong trường hợp sau khi uống nước sắc rễ khổ sâm mà xuất hiện các dấu hiệu như chóng mặt quay cuồng, nôn mửa liên tục hoặc hồi hộp đánh trống ngực, người bệnh cần lập tức ngừng sử dụng [1].
Nhanh chóng đưa bệnh nhân đến khoa cấp cứu của cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế theo dõi nhịp tim và chăm sóc hỗ trợ kịp thời [1]. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp dân gian để gây nôn hoặc uống thêm các loại lá cây khác để "giải độc" tại nhà.
