Hơi thở có mùi khó chịu làm giảm sự tự tin trong giao tiếp và có thể cảnh báo vấn đề sức khỏe răng miệng [1]. Nhiều gia đình truyền tai mẹo vò hoặc đun lá húng chanh lấy nước súc miệng để khử mùi hôi. Liệu loại thảo dược quen thuộc trong vườn nhà có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn gây mùi?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học. Chiết xuất lá húng chanh (Plectranthus amboinicus) chứa nhiều hoạt chất kháng khuẩn, ức chế sự phát triển của các chủng vi khuẩn vùng miệng liên quan đến chứng hôi miệng và sâu răng như Streptococcus mutans và Staphylococcus aureus [1]. Tuy nhiên, hiệu quả ghi nhận chủ yếu từ các chế phẩm chiết xuất trong phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa nước lá đun tại nhà có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng hôi miệng [1].

Hôi miệng hình thành thế nào và vai trò của húng chanh

Mùi hôi miệng (halitosis) thường liên quan đến tình trạng quá tải vi sinh vật trong khoang miệng, bao gồm các nhóm vi khuẩn kỵ khí và hiếu khí cư trú ở mặt lưng lưỡi, nước bọt và mảng bám trên nướu [2]. Các vi khuẩn này phân hủy cặn thức ăn và tạo ra các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC) gây mùi khó chịu vào buổi sáng [2]. Một trong những hướng xử lý phổ biến là dùng nước súc miệng có tính sát khuẩn để kiểm soát lượng vi khuẩn này [1].

Húng chanh (Plectranthus amboinicus) là cây thân thảo lâu năm thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), phân bố tự nhiên ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Úc [3]. Trong dân gian, lá húng chanh thường được ăn sống, làm gia vị hoặc dùng hỗ trợ khi bị ho, cảm lạnh, hen suyễn, sốt, đau đầu, táo bón và các bệnh ngoài da [3]. Đặc tính tạo mùi thơm và sản sinh tinh dầu giúp cây có giá trị trong ngành dược phẩm và chăm sóc sức khỏe răng miệng [3].

Cơ chế ức chế vi khuẩn của các hoạt chất trong lá húng chanh

Tổng quan tài liệu khoa học năm 2016 ghi nhận húng chanh chứa 76 hợp chất dễ bay hơi và 30 hợp chất không bay hơi thuộc các nhóm monoterpenoid, diterpenoid, triterpenoid, sesquiterpenoid, phenolic, flavonoid, ester, alcohol và aldehyde [3]. Phân tích chiết xuất bằng dung môi methanol và nước từ lá húng chanh năm 2015 cũng xác định sự hiện diện của rosmarinic acid, ladanein, cirsimaritin, các flavonoid methoxyl hóa và bốn đồng phân rhamnoside [4]. Khi sàng lọc bột lá húng chanh khô để làm nước súc miệng, các nhà nghiên cứu thu được kết quả dương tính với glycoside, saponin, flavonoid, tannin và steroid/triterpenoid [1].

Nghiên cứu công bố năm 2023 làm rõ cách chiết xuất lá húng chanh tấn công vi khuẩn Staphylococcus aureus (chủng NCTC8325) và Pseudomonas aeruginosa (chủng PA01) thông qua hệ thống chống oxy hóa và màng tế bào [5]. Thông thường, vi khuẩn dùng enzyme catalase để tự bảo vệ trước căng thẳng oxy hóa [5]. Khi tiếp xúc với chiết xuất lá húng chanh, hoạt tính enzyme catalase giảm 60% ở P. aeruginosa và giảm 20% ở S. aureus [5].

Sự sụt giảm catalase gây mất cân bằng các gốc oxy phản ứng (ROS), dẫn đến quá trình oxy hóa chuỗi lipid (peroxy hóa lipid) trên màng tế bào vi khuẩn [5]. Nồng độ sản phẩm phụ của quá trình peroxy hóa lipid là malondialdehyde (MDA) tăng 42,4% ở P. aeruginosa và 42,5% ở S. aureus [5].

Đồng thời, chiết xuất lá húng chanh phá vỡ tính toàn vẹn của màng tế bào chất và làm suy yếu bơm đẩy thuốc (efflux pump) — hệ thống vốn giúp vi khuẩn kháng lại chất kháng khuẩn [5]. Kết quả đo lường cho thấy độ thấm màng tế bào tăng 58% ở P. aeruginosa và tăng 83% ở S. aureus [5]. Hoạt động của bơm đẩy giảm 25,5% ở P. aeruginosa và giảm 24,2% ở S. aureus sau khi xử lý bằng chiết xuất [5].

Nghiên cứu nói gì về chế phẩm răng miệng từ húng chanh?

Các dữ liệu thực nghiệm hiện có tập trung vào việc đưa chiết xuất húng chanh vào nước súc miệng, màng ngậm tan nhanh và hạt nano kháng khuẩn.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã bào chế nước súc miệng thảo dược từ chiết xuất ethanol của lá húng chanh và đánh giá khả năng kháng lại hai chủng vi khuẩn liên quan đến hôi miệng là Streptococcus mutans và Staphylococcus aureus [1]. Nhóm nghiên cứu kiểm tra bột lá khô, ghi nhận hàm lượng nước 7,92%, chất tan trong nước 29,26%, chất tan trong ethanol 13,32%, tro toàn phần 0,82% và tro không tan trong axit 0,66% [1]. Bột lá được ngâm chiết bằng cồn ethanol 96% rồi pha chế thành nước súc miệng ở các nồng độ khác nhau [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy công thức nước súc miệng chứa 2% chiết xuất lá húng chanh ức chế thành công sự phát triển của vi khuẩn, tạo ra đường kính vòng vô khuẩn đạt 12,00 mm đối với Staphylococcus aureus và 11,25 mm đối với Streptococcus mutans [1].

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) năm 2022 phát triển màng tan nhanh trong miệng (ODF) kết hợp chiết xuất nước của lá húng chanh và quả nam việt quất (Vaccinium oxycoccos) nhằm ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans [6]. Thành phần hóa học được phân tích bằng sắc ký khí khối phổ (GC-MS), sau đó đưa vào nền polymer HPMC 3% cùng 1% axit citric và 1% aspartame tạo màng có độ pH từ 6 đến 7 [6]. Kết quả xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với Streptococcus mutans của chiết xuất nước húng chanh là 50 µg/ml, trong khi của nam việt quất là 25 µg/ml [6].

Một nghiên cứu khác năm 2021 sử dụng thảo dược gồm húng chanh, diệp hạ châu (Phyllanthus niruri) và cỏ sữa lá lớn (Euphorbia hirta) để biến tính bề mặt hạt nano titanium dioxide (TiO2) [7]. Khi thử nghiệm trên ba chủng vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa) và hai chủng Gram dương (Staphylococcus aureus, Streptococcus mutans), mẫu chứa húng chanh cho thấy hoạt tính kháng khuẩn tốt trên cả vi khuẩn Gram âm và Gram dương [7]. Thử nghiệm độc tính tế bào (MTT) trên dòng tế bào thường L929 cũng ghi nhận hạt nano thảo dược biến tính từ húng chanh và diệp hạ châu an toàn và ít độc tính hơn đối với tế bào lành [7].

Ngoài tác dụng kháng khuẩn, húng chanh còn được khảo sát trên dòng tế bào ung thư biểu mô khoang miệng (KB) trong phòng thí nghiệm [7]. Nghiên cứu in vitro năm 2023 thử nghiệm chiết xuất ethanol của lá húng chanh và rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra) trên dòng tế bào KB [8]. Cả hai chiết xuất đều làm giảm tỷ lệ tế bào ung thư sống sót khi tăng nồng độ, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) của húng chanh là 53,0 µg/ml và của cam thảo là 43,6 µg/ml [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Ưu điểm lớn của húng chanh là nguồn dược liệu tự nhiên sẵn có, chứa nhiều nhóm hợp chất kháng khuẩn, chống viêm và chống oxy hóa [3]. Việc tận dụng chiết xuất lá húng chanh trong cả dung môi nước và dung môi cồn đều cho thấy khả năng kìm hãm Streptococcus mutans và Staphylococcus aureus [1]. Trong đó, chiết xuất nước có thể đạt nồng độ ức chế tối thiểu ở mức 50 µg/ml trong điều kiện phòng thí nghiệm [6].

Tuy nhiên, giới hạn quan trọng là các nghiên cứu về húng chanh nêu trên đều được thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa phải thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bị hôi miệng [1]. Trong thực tế lâm sàng, để chứng minh một loại nước súc miệng giảm được mùi hôi hơi thở, các nhà khoa học phải thực hiện thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi trên người thật [2].

Chẳng hạn, một nghiên cứu lâm sàng năm 2002 đánh giá nước súc miệng chứa chlorhexidine hoặc hợp chất fluoride trên 16 sinh viên nha khoa có mô nha chu khỏe mạnh trong các chu kỳ 7 ngày ngưng chải răng cơ học [2]. Nghiên cứu này phải đo trực tiếp nồng độ hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC) trong hơi thở, chấm điểm cảm quan mùi miệng, mức độ mảng bám lưỡi và nuôi cấy vi khuẩn kỵ khí, hiếu khí từ mặt lưng lưỡi, nước bọt và mảng bám trên nướu vào các ngày 0, 3 và 7 [2]. Với nước súc miệng húng chanh, hiện mới dừng ở bước đo đường kính vòng kháng khuẩn trên đĩa nuôi cấy [1]. Do đó, chưa có số liệu trực tiếp về tỷ lệ giảm mùi hôi miệng hay mức giảm hợp chất lưu huỳnh trên người dùng thực tế.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước húng chanh

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần súc miệng bằng nước lá húng chanh đun sôi sẽ tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn và không cần chải răng. Thực tế, mảng bám răng và lớp bợn trên mặt lưng lưỡi là nơi trú ngụ chính của vi khuẩn kỵ khí và hiếu khí tạo mùi [2]. Nước lá tự đun tại nhà có nồng độ hoạt chất không ổn định, khó sánh với dịch chiết cồn 96% được chuẩn hóa ở nồng độ 2% trong phòng thí nghiệm [1].

Hiểu lầm thứ hai là pha nước húng chanh càng đặc hoặc ngậm càng lâu càng tốt, thậm chí dùng thay thuốc điều trị các bệnh lý vùng miệng. Dù nghiên cứu năm 2023 cho thấy chiết xuất húng chanh có tác dụng ức chế dòng tế bào ung thư miệng KB ở mức IC50 là 53,0 µg/ml, đây hoàn toàn là thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy, không phải phương pháp điều trị bệnh trên người [8]. Việc tự ý dùng nước lá đặc thay thế khám nha khoa có thể làm chậm trễ việc phát hiện viêm nướu, sâu răng hoặc các bệnh lý toàn thân khác.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù lá húng chanh thường được ăn sống hoặc làm gia vị trong ẩm thực truyền thống, việc sử dụng dưới dạng nước súc miệng tự chế vẫn cần lưu ý an toàn [3]. Nghiên cứu năm 2015 tại vùng Caribe chỉ ra rằng cây húng chanh có xu hướng tạo liên hợp với các đường đơn (glucose, galactose, rhamnose) và có tiềm năng tích tụ sinh học (bioaccumulation) cao [4]. Do đó, nguồn lá húng chanh trồng ở vùng đất hoặc nguồn nước ô nhiễm có nguy cơ tích tụ tạp chất từ môi trường.

Những người có cơ địa dị ứng với các cây thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) hoặc nhạy cảm với các thành phần tinh dầu dễ bay hơi cần thận trọng khi dùng [3]. Người đang bị loét miệng nặng, tổn thương niêm mạc miệng hở, trẻ nhỏ chưa biết nhổ nước súc miệng, phụ nữ mang thai hoặc người đang mắc bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nha sĩ trước khi áp dụng thường xuyên.

Cách áp dụng thực tế và chăm sóc răng miệng đúng cách

Trong đời sống hằng ngày, có thể dùng lá húng chanh tươi, sạch, có nguồn gốc rõ ràng để nấu nước súc miệng hỗ trợ làm thơm khoang miệng. Do lá húng chanh có khoảng 29,26% chất tan trong nước và các hoạt chất dễ bay hơi, nên rửa sạch lá, vò nhẹ rồi hãm với nước ấm hoặc đun sôi nhanh trong bình kín để hạn chế bay hơi tinh dầu [1]. Nước sau khi để nguội cần lọc bỏ bã kỹ trước khi súc miệng, dùng trong ngày và không nuốt.

Để kiểm soát mùi hôi miệng hiệu quả, nước súc miệng thảo dược chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ sau khi đã thực hiện vệ sinh cơ học gồm chải răng hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa và cạo sạch lớp bợn ở mặt lưng lưỡi [2]. Ngoài ra, cần uống đủ nước để tránh khô miệng và hạn chế thực phẩm nặng mùi.

Tóm lại, chiết xuất lá húng chanh thực sự có khả năng ức chế các vi khuẩn gây hại trong khoang miệng như Streptococcus mutans và Staphylococcus aureus nhờ phá vỡ màng tế bào và làm suy yếu hệ thống chống oxy hóa của vi khuẩn [5]. Tuy nhiên, nước súc miệng húng chanh chỉ là biện pháp hỗ trợ vệ sinh, không thay thế việc chải răng và điều trị nha khoa [1]. Nếu tình trạng hôi miệng kéo dài, người bệnh nên đến gặp nha sĩ để tìm đúng nguyên nhân và xử trí triệt để.