4 khoáng chất cốt lõi tạo nên sức mạnh hạ áp của chế độ DASH

Nhiều người khi nhận kết quả huyết áp tăng cao thường nghĩ ngay đến việc cắt bỏ toàn bộ muối ăn trong bữa cơm hàng ngày. Việc kiêng muối tuy cần thiết nhưng chỉ là một nửa của giải pháp kiểm soát áp lực mạch máu.

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) chứng minh hạ huyết áp hiệu quả nhờ cơ chế phối hợp giữa 4 khoáng chất: tăng cường kali, magie, canxi và giảm lượng natri ^[1]. Sự tương tác nhịp nhàng giữa bốn yếu tố này giúp mạch máu thư giãn, tối ưu hóa quá trình bài tiết qua thận và duy trì huyết áp ổn định [1, 6].

Cơ chế tác động lên trương lực mạch máu

Để duy trì huyết áp bình thường, các mạch máu cần giữ được độ đàn hồi và khả năng giãn mở linh hoạt. Chế độ ăn giàu kali và magie tác động trực tiếp lên thành mạch bằng cách thúc đẩy quá trình giãn mạch ^[2]. Sự gia tăng của hai khoáng chất này còn ức chế sự giải phóng enzym renin ở thận và thiết lập trạng thái cân bằng âm với natri ^[2].

Mặt khác, kali và canxi còn tương tác với hệ thống renin-angiotensin thông qua việc điều hòa hoạt tính renin trong huyết tương ^[3]. Kali hỗ trợ đào thải natri qua thận và giúp hạ huyết áp thông qua các tác động mạch máu phụ thuộc vào nội mô ^[3]. Canxi cũng tham gia điều hòa hormone chuyển hóa canxi, làm giảm nồng độ canxi tự do trong tế bào và can thiệp vào quá trình chuyển hóa các chất điện giải khác như natri ^[4].

Ngược lại, thói quen ăn mặn với lượng natri cao làm tăng thể tích dịch trong lòng mạch ^[5]. Lượng natri dư thừa làm biến đổi quá trình bài tiết khoáng chất ^[5]. Việc tăng canxi trong nước tiểu có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng huyết áp tâm thu ^[5]. Do đó, việc phối hợp tăng kali và giảm natri sẽ kích hoạt khả năng đào thải muối dư thừa qua thận hiệu quả hơn ^[3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả của mô hình dinh dưỡng này đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm can thiệp và nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên thế giới.

Thử nghiệm đa trung tâm DASH gốc (công bố năm 1995) thực hiện phương pháp kiểm soát nuôi dưỡng nghiêm ngặt nhằm đánh giá sự thay đổi huyết áp trong 8 tuần ^[1]. Nghiên cứu tuyển chọn 456 người trưởng thành khỏe mạnh từ 22 tuổi trở lên, có huyết áp tâm thu dưới 160 mmHg và huyết áp tâm trương từ 80 đến 95 mmHg; trong đó 67% thuộc nhóm người Mỹ gốc Phi và các nhóm thiểu số khác ^[1].

Những người tham gia thử nghiệm năm 1995 được phân ngẫu nhiên vào 3 chế độ: chế độ ăn đối chứng (ít kali, magie, canxi, chất xơ); chế độ ăn giàu rau và trái cây (tăng kali, magie và chất xơ tương đương chế độ lý tưởng nhưng canxi và protein tương tự đối chứng); và chế độ ăn DASH lý tưởng (giàu trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, thịt nạc, cá, thịt gia cầm, giàu khoáng chất kali, magie, canxi và chất xơ) ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra việc điều chỉnh toàn bộ mô hình dinh dưỡng thay vì bổ sung đơn lẻ từng chất mang lại tác dụng hạ áp vượt trội ^[1].

Một thử nghiệm can thiệp khác năm 2003 theo dõi 186 người trưởng thành (23-76 tuổi) theo thiết kế nuôi dưỡng ngẫu nhiên qua các chu kỳ 30 ngày để xem xét tác động của chế độ DASH và 3 mức nạp natri (50, 100 và 150 mmol/ngày) ^[6]. Kết quả cho thấy chế độ DASH làm giảm dấu ấn chuyển hóa xương osteocalcin trong huyết thanh từ 8-11% và giảm peptide telopeptide loại I (CTX) từ 16-18% (P < 0.001) ^[6].

Đặc biệt, việc hạ natri từ mức cao xuống mức thấp giúp giảm bài tiết canxi niệu 0,5 mmol/24 giờ ở cả hai nhóm và giảm hormone cận giáp lúc đói 2,66 ng/L ở nhóm đối chứng ^[6]. Điều này chứng minh chế độ DASH và giảm muối hỗ trợ bổ trợ cho nhau trong việc cân bằng khoáng chất và bảo vệ sức khỏe xương ^[6].

Nghiên cứu trên sinh viên đại học năm 2020 nhấn mạnh thêm rằng việc tuân thủ chế độ DASH gắn liền với hạ huyết áp, giảm mỡ nội tạng và vòng eo ^[2]. Lượng canxi dồi dào có thể điều chỉnh chỉ số huyết áp, làm giảm nhẹ huyết áp tâm thu và tâm trương, đặc biệt ở người trẻ có huyết áp bình thường ^[2]. Lượng flavonoid và chất chống oxy hóa từ rau quả giúp giảm dấu ấn viêm, giảm stress oxy hóa và cải thiện chức năng nội mô ^[2].

Đóng góp của từng khoáng chất và giới hạn bằng chứng

Mặc dù cả bốn khoáng chất đều tham gia vào hệ thống điều hòa tim mạch, mức độ đóng góp của từng chất có sự khác biệt rõ rệt qua các phân tích chuyên sâu.

Nghiên cứu năm 2018 tại Mỹ phân tích tỷ lệ các khoáng chất cho thấy tỷ số natri trên kali là yếu tố giải thích mạnh mẽ nhất cho sự dao động huyết áp ^[5]. Tỷ số natri trên kali thấp cho thấy mối liên hệ chặt chẽ với huyết áp thấp hơn so với việc chỉ xét riêng lẻ từng chất ^[5]. Khi phân tích bổ sung canxi và magie hoặc tỷ lệ của chúng, các nhà khoa học nhận thấy những khoáng chất này chỉ đóng góp một phần nhỏ vào việc giải thích sự biến thiên của huyết áp so với tác động của tỷ số natri:kali ^[5]. Trong nghiên cứu Nurses' Health Study II, việc bổ sung kali riêng lẻ mang lại hiệu quả hạ áp sau 16 tuần, trong khi dùng canxi, magie hoặc kết hợp cả ba lại không vượt trội hơn kali đơn độc ^[5].

Nghiên cứu đoàn hệ Singapore Chinese Health Study năm 2019 theo dõi 57.078 người gốc Hoa trong độ tuổi 45-74 từ năm 1993 đến năm 2014 ^[7]. Kết quả ghi nhận việc tuân thủ cao chế độ DASH giúp giảm 24% nguy cơ tử vong do bệnh động mạch vành (HR = 0,76; KTC 95%: 0,65-0,90) và giảm 38% nguy cơ tử vong do đột quỵ (HR = 0,62; KTC 95%: 0,50-0,78) ^[7]. Phân tích cho thấy kali có mối liên hệ nghịch với tử vong do bệnh động mạch vành, trong khi natri liên hệ thuận với tử vong do đột quỵ ^[7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng việc điều chỉnh các khoáng chất đơn lẻ không làm thay đổi đáng kể mối liên hệ giữa điểm DASH và nguy cơ tử vong tim mạch, ngụ ý rằng lợi ích tổng thể đến từ toàn bộ mô hình thực phẩm chứ không đơn thuần do một vài khoáng chất riêng biệt làm trung gian ^[7].

Các nghiên cứu tổng quan năm 2020 và 2021 cũng chỉ ra giới hạn: nhiều dữ liệu vẫn dừng ở thiết kế cắt ngang chưa đủ chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối, và cơ chế chuyển hóa vi chất đầy đủ của DASH vẫn cần được tiếp tục làm rõ [1, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần mua viên uống bổ sung canxi, kali hay magie là có thể tái lập sức mạnh của chế độ ăn DASH. Nghiên cứu dịch tễ cho thấy viên uống tổng hợp không tạo ra kết quả tốt hơn việc điều chỉnh dinh dưỡng tổng thể ^[5]. Thực phẩm tự nhiên cung cấp khoáng chất đi kèm chất xơ, hợp chất chống oxy hóa và flavonoid, giúp cải thiện chức năng nội mô mạch máu mà viên uống không thể thay thế [1, 8].

Một sai lầm khác là loại bỏ hoàn toàn muối nhưng không ăn thêm rau quả hay ngũ cốc. Nếu giảm natri mà không cung cấp đủ kali và magie từ thực vật, cơ chế giãn mạch và cân bằng áp suất thẩm thấu sẽ không đạt hiệu quả tối ưu [1, 2]. Ngược lại, việc ăn nhiều rau quả nhưng vẫn nêm nếm nhiều muối cũng triệt tiêu tác dụng bảo vệ tim mạch, bởi tỷ lệ natri/kali cao vẫn kích thích tăng huyết áp ^[5].

Ai nên thận trọng?

Dù chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi thế tim mạch, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi tự ý tăng cường các khoáng chất này.

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng. Thận suy yếu không thể đào thải lượng kali dư thừa hiệu quả, dẫn đến nguy cơ tăng kali máu nguy hiểm gây loạn nhịp tim. Người đang sử dụng thuốc ức chế men chuyển (ACEi), thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali cũng cần được theo dõi điện giải định kỳ khi chuyển đổi sang thực đơn giàu kali. Người có bệnh lý tim mạch nền phức tạp hoặc sỏi thận canxi cần được chuyên gia dinh dưỡng tư vấn để cân bằng tỷ lệ vi chất hợp lý.

Áp dụng thực đơn DASH đúng cách mỗi ngày

Nghiên cứu về cơ cấu khẩu phần của thử nghiệm DASH-Sodium năm 2003 đã chỉ rõ nguồn gốc đóng góp của các nhóm thực phẩm cho mức năng lượng 2.000 kcal mỗi ngày ^[8]:

Ngũ cốc nguyên hạt là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng, đóng góp từ 11% đến 46% cho lượng protein, chất xơ, canxi, magie, kali, kẽm và folate ^[8]. Khuyến nghị gồm 7-8 khẩu phần ngũ cốc mỗi ngày, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt thay thế cho ngũ cốc tinh chế ^[8].

Rau củ và trái cây là trụ cột cung cấp kali và magie. Chế độ DASH khuyến nghị 4-5 khẩu phần rau và 4-5 khẩu phần trái cây mỗi ngày ^[8]. Riêng rau củ đóng góp trung bình 15% lượng magie, kali và canxi, đồng thời cung cấp dồi dào chất xơ, vitamin A, C, E và folate ^[8].

Sữa ít béo là nguồn cung cấp canxi quan trọng, với khuyến nghị 2-3 khẩu phần mỗi ngày ^[8]. Lượng canxi từ sữa kết hợp với chế độ ăn hỗ trợ cải thiện chuyển hóa mỡ và điều hòa huyết áp [1, 8].

Các loại hạt, hạt có dầu và đậu đỗ được khuyến nghị từ 4-5 khẩu phần mỗi tuần ^[8]. Nhóm này bổ sung thêm nguồn chất béo không bão hòa, magie và chất chống oxy hóa dồi dào [1, 5].

Đối với thịt, cá, thịt gia cầm nạc, chỉ nên sử dụng từ 2 khẩu phần trở xuống mỗi ngày để hạn chế chất béo bão hòa ^[8]. Song song đó, việc nêm nếm gia vị cần cắt giảm từ từ, thay thế muối ăn bằng các loại thảo mộc, hạt tiêu để đưa lượng natri về ngưỡng thấp, từ đó giảm thiểu sự bài tiết canxi qua đường tiểu và bảo vệ thành mạch [5, 7].

Chế độ DASH không phải là một phương thuốc điều trị thần tốc mà là giải pháp dinh dưỡng cân bằng và bền vững. Việc kết hợp hài hòa giữa tăng cường kali, canxi, magie từ rau quả, sữa ít béo cùng với việc cắt giảm natri là chìa khóa then chốt để thư giãn thành mạch và bảo vệ trái tim lâu dài [1, 2, 6].