Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ với suy nghĩ thảo dược tự nhiên thì không gây hại. Trong số đó, hợp hoan thơm (tên khoa học là Albizia julibrissin) là vị thuốc cổ truyền thường được sử dụng nhằm cải thiện giấc ngủ và giải tỏa căng thẳng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này có thể tiềm ẩn những mối nguy lớn cho sức khỏe nếu người dùng thuộc nhóm đối tượng có cơ địa đặc thù.
Những ai không nên sử dụng dược liệu hợp hoan thơm? Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người suy giảm chức năng gan hoặc thận, và trẻ nhỏ. Dù được đánh giá cao trong kinh nghiệm dân gian, các dữ liệu khoa học về độ an toàn của loài cây này trên người còn rất hạn chế, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng trước khi đưa vào cơ thể.
Hợp hoan thơm và các hợp chất sinh học
Hợp hoan thơm là loài cây thân gỗ rụng lá thuộc họ Đậu, phân bố rộng rãi ở khu vực Đông Á, Trung Á, châu Phi và Bắc Mỹ [1]. Vỏ thân khô của cây thường được nấu thành nước uống trong văn hóa dân gian châu Á như một phương thuốc điều trị mất ngủ, mệt mỏi lơ mơ, lú lẫn và hỗ trợ lợi tiểu [1]. Trong y học bản địa, cây còn được dùng cho nhiều vấn đề khác nhau như trầm cảm, vết thương hở, sốt, áp xe, đau đầu, đau bụng, tiêu chảy, ho, sốt rét và nhiễm ký sinh trùng [1].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy hợp hoan thơm chứa một nguồn hợp chất hoạt tính sinh học phong phú [1]. Các thành phần chủ đạo bao gồm triterpenoid saponin (cụ thể là julibroside), flavonoid và lignan [1]. Những hợp chất này mang lại các tác động sinh lý học đa dạng như chống viêm và chống oxy hóa [1]. Ngoài ra, việc chiết tách flavonoid toàn phần từ hoa hợp hoan thơm cũng đã được tối ưu hóa trong phòng thí nghiệm bằng kỹ thuật siêu âm kết hợp chất hoạt động bề mặt [2].
Dù có phổ hoạt tính sinh học rộng, chính những chất có tác động mạnh mẽ này lại là lý do khiến dược liệu không an toàn với tất cả mọi người. Việc dung nạp các hợp chất tự nhiên nhưng mang dược tính cao có thể gây phản ứng phụ trên những cơ quan chưa hoàn thiện hoặc đang tổn thương.
Nghiên cứu khoa học nói gì về đặc tính dược lý?
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã tổng hợp các bước tiến nghiên cứu về cây hợp hoan thơm trong giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2024 [1]. Mục tiêu của công trình này là đánh giá toàn diện đặc tính hóa thực vật và dược lý của loài cây vốn rất nổi tiếng trong y học dân tộc học [1].
Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất chiết xuất từ hợp hoan thơm đã thể hiện nhiều tác dụng sinh học đáng chú ý trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và thử nghiệm trên động vật (in vivo) [1]. Các hiệu ứng này bao gồm khả năng kháng khối u, chống trầm cảm, giải lo âu, chống béo phì, kháng khuẩn và kháng ký sinh trùng [1]. Tuy nhiên, bài tổng quan cũng cho thấy hầu hết các dữ liệu này đều dừng lại ở mức mô hình tế bào và động vật, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để xác lập liều an toàn chuẩn [1].
Về mặt di truyền thực vật, một nghiên cứu năm 2021 đã giải mã thành công bộ gen lục lạp của cây hợp hoan thơm [3]. Bộ gen này có chiều dài 175.922 cặp base, bao gồm 93 gen mã hóa và 34 gen không mã hóa [3]. Nghiên cứu cây phát sinh loài cho thấy hợp hoan thơm có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với loài Albizia odoratissima và Albizia bracteata, cùng nhánh tiến hóa với cây trinh nữ (Mimosa pudica) [3].
Ở khía cạnh phân loại học và bảo tồn, một nghiên cứu khác vào năm 2021 tại Ai Cập đã phân tích biến dị di truyền và hóa thực vật của 9 loài thuộc chi Albizia [4]. Kết quả phân tích chỉ thị phân tử và hóa phân loại xác nhận mối quan hệ họ hàng mật thiết giữa Albizia julibrissin và Albizia lucida [4]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2014 cũng khẳng định có thể dùng mã vạch phân tử ITS2 để phân biệt chính xác vỏ thân (Albiziae Cortex) và hoa (Albiziae Flos) của hợp hoan thơm với các dược liệu giả mạo khác với tỷ lệ định danh 100% [5].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Trên thực tế, các thảo dược tự nhiên chứa hỗn hợp phức tạp của hàng trăm hoạt chất khác nhau [1]. Không giống như thuốc tân dược đã được chuẩn hóa và kiểm soát hàm lượng, nước sắc thô từ vỏ hoặc hoa có thể dao động lớn về hoạt tính tùy thuộc vào xuất xứ, cách thu hái và phương pháp bào chế.
Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng nếu một loài cây có thể hỗ trợ giải lo âu hoặc chống trầm cảm trên chuột thí nghiệm thì người mắc bệnh tâm lý có thể tự ý sử dụng [1]. Đây là suy nghĩ nguy hiểm vì dược động học ở người phức tạp hơn nhiều. Tự ý bỏ thuốc điều trị chuyên khoa để dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể dẫn đến suy giảm sức khỏe nghiêm trọng hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.
Hơn nữa, nguy cơ nhầm lẫn loài thảo dược hoặc mua phải dược liệu giả mạo trên thị trường tự do là rất cao [5]. Nếu không có sự kiểm định di truyền và hóa học khắt khe, người tiêu dùng rất dễ mua phải các loài cây cùng chi nhưng có thành phần hoạt tính khác biệt hoặc chứa độc chất chưa rõ [5], [4].
4 nhóm người cần thận trọng và tránh dùng
Dựa trên nguyên tắc an toàn y khoa và thực tế nghiên cứu hiện tại, có 4 nhóm đối tượng cần tránh tự ý sử dụng hợp hoan thơm:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào chứng minh hợp hoan thơm an toàn cho phụ nữ trong thai kỳ. Nhiều hợp chất triterpenoid saponin tự nhiên có khả năng kích thích trương lực cơ trơn, tiềm ẩn rủi ro gây co thắt tử cung ngoài ý muốn. Do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu về độc tính thai nhi trên người, phụ nữ có thai tuyệt đối không nên dùng vị thuốc này để tránh nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.
Thứ hai là phụ nữ đang cho con bú. Tương tự như thai kỳ, chưa có dữ liệu nào kiểm tra xem các hoạt chất của hợp hoan thơm có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ sơ sinh rất non nớt. Bất kỳ phân tử sinh học lạ nào truyền qua sữa đều có thể gây kích ứng hoặc ngộ độc cho trẻ bú mẹ.
Thứ ba là người bị suy giảm chức năng gan hoặc thận. Mọi hợp chất có hoạt tính sinh học từ thảo mộc sau khi hấp thu đều phải qua gan để chuyển hóa và qua thận để bài tiết [1]. Ở người bệnh suy gan hoặc suy thận, tốc độ đào thải chất bị chậm lại rõ rệt, dẫn đến tích tụ nồng độ cao của các chất chuyển hóa trong cơ thể. Điều này có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng hoặc gây ngộ độc thứ phát.
Thứ tư là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện các enzyme chuyển hóa thuốc cũng như hàng rào bảo vệ tự nhiên. Dược liệu thô chứa các chất hoạt tính cao như triterpenoid julibroside có thể gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, phản ứng dị ứng hoặc ức chế hệ thần kinh trung ương của trẻ nhỏ [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Cần khẳng định rõ ràng rằng các nghiên cứu hiện có về công dụng của hợp hoan thơm chủ yếu mới thực hiện trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và thí nghiệm trên động vật [1]. Mặc dù cây cho thấy tiềm năng chống khối u, an thần, giải lo âu và chống viêm trong phòng thí nghiệm, những kết quả này chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu quả điều trị bệnh trên cơ thể người [1].
Cho đến nay, chưa có hướng dẫn lâm sàng chính thức nào xác lập liều lượng điều trị an toàn của hợp hoan thơm ở người bệnh. Do đó, thảo dược này không thể được xem là phương pháp điều trị thay thế cho các bệnh lý y khoa đã được chẩn đoán, bao gồm rối loạn giấc ngủ, trầm cảm hay các bệnh nhiễm trùng [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng hợp hoan thơm như một vị thuốc hỗ trợ theo y học cổ truyền, bạn cần có sự thăm khám và kê đơn trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền được cấp phép. Tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại vỏ cây, hoa phơi khô không rõ nguồn gốc bán trôi nổi trên mạng internet để sắc uống.
Đối với những người bình thường không thuộc nhóm đối tượng nguy cơ, nếu được bác sĩ chỉ định dùng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng thang thuốc quy chuẩn. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như chóng mặt, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc dị ứng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [1].
Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần thông báo chi tiết cho bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc thảo dược nào để tránh tương tác thuốc bất lợi. Không bao giờ tự ý ngưng dùng thuốc tây do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước sắc thảo dược thô.
Hiệu quả hỗ trợ sức khỏe của hợp hoan thơm hiện mới chỉ dừng lại ở các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật và kinh nghiệm dân gian lâu đời [1]. Trước khi có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người, người dân cần giữ thái độ thận trọng, lắng nghe ý kiến từ các chuyên gia y tế và không tùy tiện sử dụng cho bản thân hay gia đình.