Hợp hoan thơm và Lạc tiên: Loại nào an thần tốt hơn?

Lựa chọn thảo dược giúp an dịu tinh thần

Áp lực công việc, căng thẳng kéo dài và tình trạng mất ngủ khiến nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm lấy lại sự thư thái. Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, cả cây Hợp hoan thơm (Albizia julibrissin) và cây Lạc tiên (Passiflora incarnata) đều thường được nhắc tới như những vị thuốc giúp an thần, tĩnh tâm.

Tuy nhiên, xét dưới lăng kính y học chứng cứ hiện đại, mức độ nghiên cứu lâm sàng giữa hai thảo dược này có sự chênh lệch rất lớn. Trong khi Lạc tiên sở hữu nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ chứng minh hiệu quả giảm lo âu, dữ liệu khoa học kiểm chứng trên người của Hợp hoan thơm hiện vẫn còn rất hạn chế.

Do đó, nếu đặt lên bàn cân so sánh về mức độ tin cậy của bằng chứng y khoa hiện có, Lạc tiên là lựa chọn vượt trội hơn hẳn về khả năng giải tỏa căng thẳng và an thần.

Cơ chế tác động lên thụ thể GABA trong não bộ

Hệ thống thần kinh trung ương duy trì trạng thái thư giãn chủ yếu thông qua axit gamma-aminobutyric (GABA) - một chất dẫn truyền thần kinh ức chế quan trọng. Để tạo ra hiệu ứng an dịu, các hợp chất cần tương tác hoặc điều hòa hoạt động của các thụ thể tiếp nhận GABA.

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất Lạc tiên (Passiflora incarnata) hoạt động như một chất điều hòa hệ thống GABA tự nhiên ^[1]. Thảo dược này có khả năng gắn vào vị trí tiếp nhận GABA trên thụ thể sau synap GABAA, đồng thời đóng vai trò đối kháng với thụ thể tiền synap GABAB - nơi điều hòa quá trình giải phóng chất dẫn truyền thần kinh ^[1]. Sự điều hòa thụ thể GABAB này được ghi nhận mang lại tác dụng giảm lo âu và hỗ trợ hữu ích ^[1]. Thử nghiệm trên tế bào thần kinh vùng hồi hải mã trong ống nghiệm cũng xác nhận chiết xuất Lạc tiên kích thích dòng điện GABA ^[2].

Về phía Hợp hoan thơm, dữ liệu nghiên cứu về cơ chế tác động lên thụ thể GABA hiện chưa được cung cấp trong các tài liệu thực chứng đối chứng lâm sàng. Vì vậy, cơ chế sinh học phân tử tạo nên tác dụng an thần của Hợp hoan thơm vẫn chưa có đủ căn cứ khoa học trực tiếp để đặt ngang hàng với Lạc tiên.

Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm trên người

Giá trị cao nhất của một liệu pháp an thần nằm ở các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm tiêu chuẩn hiện tại đều ghi nhận trên Lạc tiên.

Năm 2001, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng ngẫu nhiên được thực hiện trên 36 bệnh nhân ngoại trú mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) theo tiêu chuẩn DSM-IV trong thời gian 4 tuần ^[3]. Người bệnh được chia thành hai nhóm: 18 người dùng chiết xuất Lạc tiên với liều 45 giọt mỗi ngày (kèm viên giả dược), và 18 người dùng thuốc an thần oxazepam 30 mg mỗi ngày (kèm giọt giả dược) ^[3]. Kết quả cho thấy cả hai phác đồ đều mang lại hiệu quả giảm lo âu tương đương nhau vào cuối đợt điều trị ^[3]. Điểm đáng chú ý là nhóm dùng Lạc tiên ít gặp các vấn đề suy giảm hiệu suất công việc hơn đáng kể so với nhóm dùng oxazepam ^[3].

Năm 2008, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược trên 60 bệnh nhân phẫu thuật ngoại trú nhằm đánh giá tác dụng giảm lo âu tiền phẫu ^[4]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên nhận 500 mg chiết xuất Lạc tiên đường uống (30 người) hoặc giả dược (30 người) trước phẫu thuật 90 phút ^[4]. Đánh giá bằng thang điểm số (NRS) cho thấy mức độ lo âu ở nhóm dùng Lạc tiên giảm thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng (p < 0.001) mà không gây ra tình trạng an thần quá mức, đồng thời chức năng tâm thần vận động phục hồi tương đương nhau giữa hai nhóm ^[4].

Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng so sánh tác dụng an thần trước phẫu thuật giữa Lạc tiên và melatonin trên 52 bệnh nhân trải qua phẫu thuật theo lịch hẹn ^[5]. Người tham gia được chỉ định dùng 1000 mg Lạc tiên (26 người) hoặc 6 mg melatonin (26 người) trước khi phẫu thuật một giờ ^[5]. Cả hai hoạt chất đều giúp giảm chỉ số lo âu một cách có ý nghĩa thống kê (p = 0.001) ^[5]. Tuy nhiên, thử nghiệm qua bài kiểm tra thay thế biểu tượng số (DSST) cho thấy Lạc tiên gây suy giảm nhận thức tạm thời nhiều hơn so với melatonin tại thời điểm một giờ trước phẫu thuật và lúc rời phòng hồi tỉnh ^[5].

Các can thiệp gần đây trong nha khoa cũng củng cố bằng chứng an thần của thảo dược này. Năm 2021, nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên bắt chéo trên 20 bệnh nhân nhổ răng khôn hàm dưới đã so sánh Lạc tiên với midazolam ^[6]. Kết quả ghi nhận Lạc tiên kiểm soát tốt các thông số thể chất, đặc biệt là nhịp tim ổn định hơn sau khi sát trùng ngoài miệng ^[6]. Năm 2024, một thử nghiệm lâm sàng mù ba có đối chứng ngẫu nhiên trên 54 bệnh nhân nhổ hai răng khôn một bên chia làm 3 nhóm (Lạc tiên, cây Nữ lang Valeriana officinalis và giả dược) cũng khẳng định Lạc tiên giúp giảm đáng kể điểm số lo âu STAI-S giữa trước và sau phẫu thuật (p < 0.05), trái ngược hoàn toàn với nhóm dùng giả dược ^[7].

Ngược lại hoàn toàn với số lượng thử nghiệm phong phú của Lạc tiên, Hợp hoan thơm chưa có các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn tương tự được ghi nhận trong dữ liệu thực chứng.

Mức độ an toàn và tác dụng phụ không mong muốn

Bên cạnh hiệu quả, mức độ an toàn là yếu tố then chốt khi sử dụng bất kỳ thảo dược an thần nào.

Đối với Lạc tiên, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận thảo dược này có độ an toàn khá tốt khi so sánh với nhóm thuốc an thần benzodiazepine. Trong nghiên cứu nhổ răng khôn, các tác dụng phụ không mong muốn thường gặp như buồn ngủ, giãn cơ và chóng mặt xuất hiện ở nhóm dùng thuốc nhóm benzodiazepine nhiều hơn so với nhóm dùng Lạc tiên ^[6]. Ngoài ra, Lạc tiên còn được Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) phê duyệt dưới dạng cao khô như một dược phẩm giúp giảm nhẹ các triệu chứng lo âu, đồng thời được nghiên cứu như một liệu pháp hỗ trợ nhằm giảm thiểu tình trạng lạm dụng thuốc ngủ benzodiazepine ^[1].

Dù vậy, Lạc tiên không phải là không có nhược điểm. Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng liều 1000 mg Lạc tiên có thể gây suy giảm nhận thức tạm thời nhiều hơn so với hoạt chất melatonin ^[5]. Mặt khác, các thử nghiệm trên động vật ghi nhận phản ứng của cơ thể với Lạc tiên có thể thay đổi tùy thuộc vào phương pháp chiết xuất và nguồn gốc mẫu cây; một số chiết xuất thậm chí làm tăng biểu hiện lo âu ở chuột ^[2].

Với Hợp hoan thơm, do thiếu vắng các thử nghiệm độc tính và dữ liệu lâm sàng hiện đại đi kèm, mức độ an toàn thực tế khi sử dụng liều cao hoặc dài ngày trên cơ thể người vẫn là một dấu hỏi lớn chưa thể khẳng định chắc chắn.

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tất cả các loại thảo dược an thần dân gian với nhau, cho rằng "cứ cây cỏ tự nhiên là an toàn và có tác dụng như nhau". Thực tế, mỗi loài thực vật chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất khác biệt.

Một nghiên cứu trên chuột năm 2002 chỉ ra rằng hoạt tính giải lo âu của các chế phẩm cồn thuốc Lạc tiên dao động rất mạnh tùy theo quy trình sản xuất của từng nhà sản xuất, với các mức liều tối ưu khác nhau từ 200 mg/kg đến 400 mg/kg, thậm chí có chế phẩm không ghi nhận hoạt tính ^[8]. Các nhà khoa học nhấn mạnh sự cần thiết phải chuẩn hóa sinh học bằng hợp chất trisubstituted benzoflavone (BZF) để đảm bảo tính tương đương sinh học ^[8].

Đối với Hợp hoan thơm, việc thiếu hụt bằng chứng lâm sàng không đồng nghĩa với việc thảo dược này hoàn toàn vô dụng, nhưng nó ngăn cản các nhà chuyên môn đưa ra khuyến nghị sử dụng thay thế cho các giải pháp đã được chứng minh rõ ràng. Người dùng không nên ngộ nhận rằng các bài thuốc truyền miệng có thể thay thế hoàn toàn chỉ định điều trị y khoa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù các thảo dược mang lại hy vọng hỗ trợ giấc ngủ và tâm lý, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng:

• Người chuẩn bị lái xe hoặc vận hành máy móc: Tác dụng an thần hoặc tình trạng suy giảm nhận thức tạm thời như ghi nhận trong nghiên cứu dùng 1000 mg Lạc tiên có thể gây mất an toàn lao động ^[5].
• Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh: Các hoạt chất thảo dược tác động lên thụ thể GABA có thể tương tác với thuốc điều trị, dẫn đến hiện tượng quá liều an thần ^[1].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đối chứng an toàn trên các nhóm đối tượng đặc thù này; dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung trên người trưởng thành chuẩn bị phẫu thuật hoặc bệnh nhân ngoại trú [1, 3, 5].
• Người mắc bệnh nền mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào để phòng ngừa rủi ro tương tác thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế trong đời sống

Nếu bạn đang cân nhắc dùng thảo dược để giải tỏa căng thẳng và hỗ trợ an thần, Lạc tiên là lựa chọn có cơ sở khoa học vững vàng hơn.

Về liều dùng tham khảo từ các nghiên cứu lâm sàng trên người:

• Dạng cồn chiết xuất lỏng: Từng được áp dụng ở mức 45 giọt mỗi ngày chia đều cho tình trạng rối loạn lo âu ^[3].
• Dạng viên uống: Các mức liều được ghi nhận an toàn và hiệu quả trong việc giảm lo âu tiền phẫu gồm 500 mg trước thủ thuật 90 phút ^[4], hoặc 1000 mg trước can thiệp 1 giờ ^[5].

Khi sử dụng thực tế, nên ưu tiên các sản phẩm chiết xuất đã được chuẩn hóa về hoạt chất từ những đơn vị sản xuất uy tín nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều ^[8]. Tránh tự ý thu hái hay chế biến thảo dược thô không rõ nguồn gốc. Đối với Hợp hoan thơm, do thiếu liều lượng chuẩn hóa lâm sàng, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải dưới sự tư vấn trực tiếp của thầy thuốc hoặc chuyên gia y tế.

Thảo dược tự nhiên là công cụ hỗ trợ giá trị cho sức khỏe tinh thần nếu được sử dụng đúng cách dựa trên bằng chứng khoa học. Giữa hai loại thảo dược, Lạc tiên đã được kiểm chứng rõ ràng về tác động điều hòa GABA và hiệu quả lâm sàng, trong khi Hợp hoan thơm vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu trên người để xác nhận công dụng. Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc điều trị theo toa để chuyển sang thảo mộc và cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.