Nhiều người Việt có thói quen sưu tầm các loại thảo dược tự nhiên để ngâm rượu uống bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị đau nhức xương khớp. Trong đó, sâm bòng bong (tên khoa học là Helminthostachys zeylanica) thường được truyền miệng như một phương thuốc quý giúp kiện gân cốt, tăng cường sinh lực và thải độc cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm dược liệu này vào rượu rồi sử dụng hàng ngày tiềm ẩn không ít hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.
Các bác sĩ và chuyên gia y tế cảnh báo, không phải thảo dược tự nhiên nào cũng an toàn, đặc biệt là khi kết hợp cùng cồn rượu. Có ít nhất 4 nhóm người tuyệt đối không nên dùng sâm bòng bong ngâm rượu để tránh nguy cơ ngộ độc, suy tạng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng: người mắc bệnh gan tiến triển, người suy thận mạn tính, phụ nữ mang thai (hoặc đang cho con bú) và người có cơ địa dị ứng kèm tiền sử rối loạn chuyển hóa.
Sâm bòng bong dưới góc nhìn khoa học hiện đại
Sâm bòng bong, thuộc họ Ophioglossaceae, trong y học cổ truyền Trung Hoa còn được gọi là Ding-Di-U-Gon, từ lâu đã được ghi nhận trong dân gian để trị viêm nhiễm và một số vấn đề sức khỏe [1], [2]. Dược liệu này là một loài dương xỉ đặc biệt chứa các hoạt chất chuyển hóa đặc trưng mang tên ugonin [3].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy phần thân khí sinh và lá của sâm bòng bong chiết xuất bằng dung môi axeton chứa các hợp chất như polyphenol, tannin, flavonoid, terpenoid và sterol [4]. Các hợp chất ugonin từ A đến Y phân lập từ dược liệu này đã được ghi nhận sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa miễn dịch và tiềm năng bảo vệ thần kinh trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [3]. Ngoài ra, trong cây còn hiện diện các hoạt chất như ugonin (U, J, K, M) và neougonin A [2].
Tuy nhiên, phần lớn các hoạt tính này mới dừng lại ở cấp độ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro), mô phỏng vi tính (in silico) hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người.
Cơ chế tác động và rủi ro tiềm ẩn
Dưới góc độ cơ chế phân tử trong các tế bào nuôi cấy, hoạt chất ugonin L chiết xuất từ sâm bòng bong đã được chứng minh có khả năng ức chế sự biệt hóa hủy cốt bào thông qua việc ngăn chặn các con đường truyền tín hiệu nội bào MAPK, ERK, p38, JNK và NF-kappaB [1]. Việc ức chế các con đường sinh học này giúp thúc đẩy quá trình tự hủy (apoptosis) của tế bào hủy xương, mở ra triển vọng cho các bệnh lý thoái hóa xương [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết etyl axetat của sâm bòng bong cũng cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư dạ dày nuôi cấy thông qua con đường caspase 3/7, Bcl-2, Bax và ức chế chuỗi truyền tín hiệu gây viêm cPLA2-COX-2-PGE2 [5]. Ở cấp độ mô tế bào, dịch chiết sâm bòng bong còn có thể làm giảm nồng độ các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và các men gan ALT, AST [2].
Mặc dù các cơ chế sinh học trên cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch và chống viêm, việc tự ý ngâm dược liệu này trong rượu ethanol lại làm biến đổi hoàn toàn tác động sinh học. Cồn rượu là dung môi kích thích phóng thích ồ ạt các hoạt chất tan trong cồn mà không kiểm soát được nồng độ. Quan trọng hơn, độc tính chuyển hóa của ethanol khi vào cơ thể sẽ cộng hưởng hoặc triệt tiêu các tác dụng sinh học có lợi, biến một dược liệu tiềm năng thành gánh nặng quá tải trực tiếp cho các cơ quan giải độc và chuyển hóa.
Những bằng chứng thực nghiệm và giới hạn của khoa học
Để đánh giá tính khách quan, cần nhìn thẳng vào những dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố về loài thực vật này:
Thứ nhất, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 chỉ ra rằng sâm bòng bong có chứa ugonin U, J, K, M và neougonin A, có khả năng ức chế các chất gây viêm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và hạ men gan ALT, AST [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận thảo dược có thể sở hữu tiềm năng bảo vệ tim mạch, nhưng các tác giả nhấn mạnh tài liệu khoa học về vấn đề này hiện đang rất thiếu hụt và cần nghiên cứu thêm trước khi khẳng định [2].
Thứ hai, nghiên cứu trên động vật công bố năm 2004 trên chuột cống trắng Wistar cho thấy dịch chiết methanol từ thân rễ sâm bòng bong có tác dụng bảo vệ gan trước độc chất carbon tetrachloride (CCl4) [6]. Động vật thí nghiệm uống dịch chiết có sự thuyên giảm men gan huyết thanh, cấu trúc mô gan gần như bình thường so với nhóm đối chứng, tăng tiết mật và rút ngắn thời gian gây ngủ của hexobarbitone [6]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên loài gặm nhấm, được tiến hành với liều chiết tinh khiết qua đường uống, không phải việc uống rượu ngâm thủ công trên người.
Thứ ba, một nghiên cứu in vitro và in silico năm 2025 xác định 10 hợp chất từ dịch chiết axeton của thân và lá sâm bòng bong bằng phương pháp GC-MS, ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế enzyme alpha-amylase phụ thuộc vào nồng độ [4]. Nghiên cứu này cũng thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm muối (Brine Shrimp lethality bioassay) và dự đoán độc tính tế bào [4]. Kết quả cho thấy hầu hết hợp chất tuân thủ các quy tắc chuẩn về đặc tính dược phẩm, ngoại trừ hợp chất 3-(N-(3-Diethylaminopropyl)-1-Cyclopentenylamino) Propionitrile không đáp ứng quy tắc tam giác vàng (golden triangle rule) [4].
Thứ tư, nghiên cứu năm 2021 trên các dòng tế bào ung thư dạ dày người (AGS, BGC823) và tế bào biểu mô dạ dày bình thường (GES-1) ghi nhận phân đoạn chiết E2 của sâm bòng bong gây độc mạnh lên tế bào ung thư dạ dày thông qua kích hoạt caspase 3/7 và autophagy, trong khi ít hoặc không gây độc lên tế bào dạ dày bình thường [5]. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào ung thư, chưa phải là nghiên cứu điều trị ung thư trên cơ thể sống.
Tóm lại, toàn bộ bằng chứng khoa học hiện nay chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy và động vật, chưa từng có thử nghiệm an toàn hay hướng dẫn điều trị chuẩn trên người đối với dạng rượu ngâm.
4 nhóm người tuyệt đối không nên dùng sâm bòng bong ngâm rượu
Căn cứ vào dữ liệu dược lý hiện có và tác động của cồn dung môi, các chuyên gia cảnh báo 4 nhóm đối tượng sau đây cần tránh xa loại rượu ngâm này:
Người mắc bệnh gan tiến triển (xơ gan, viêm gan cấp và mạn, suy gan) Dù dịch chiết methanol của sâm bòng bong cho thấy khả năng hạ men gan trên chuột bị nhiễm độc gan [6], dữ liệu hiện có chưa từng được kiểm chứng trên bệnh nhân suy gan ở người. Việc đưa một lượng cồn lớn vào gan đang bị xơ hóa hoặc tổn thương nặng sẽ phá hủy các tế bào gan còn sót lại. Ngoài ra, việc gan suy giảm chức năng chuyển hóa sẽ không thể đào thải các hoạt chất thứ cấp hay tạp chất từ cây ngâm rượu, dẫn đến tích tụ độc chất và làm khởi phát các đợt suy gan cấp nguy kịch.
Người mắc bệnh thận mạn tính và suy giảm chức năng thận Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các dẫn xuất chuyển hóa sau khi cơ thể hấp thụ thảo mộc. Một số hợp chất trong sâm bòng bong như 3-(N-(3-Diethylaminopropyl)-1-Cyclopentenylamino) Propionitrile đã được phân tích in silico cho thấy không tuân thủ hoàn toàn các tiêu chuẩn hóa dược chuẩn mực [4]. Khi kết hợp với tác nhân gây mất nước và co mạch thận từ rượu, nguy cơ tổn thương ống thận cấp trên nền bệnh thận mạn là rất cao.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của sâm bòng bong trên thai phụ và thai nhi. Dữ liệu hiện có chỉ nằm trên các mô hình tế bào và động vật [1], [6]. Ethanol trong rượu ngâm là tác nhân gây dị tật thai nhi hàng đầu đã được y học xác nhận. Bên cạnh đó, các hoạt chất tác động đến chu trình tế bào và cytokine như ugonin [1], [5] có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ, gây rối loạn phân bào và đe dọa sự phát triển bình thường của trẻ sơ sinh.
Người có cơ địa dị ứng, rối loạn đường huyết hoặc bệnh lý chuyển hóa Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết sâm bòng bong thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase [4]. Điều này đồng nghĩa với việc thảo dược có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate và lượng đường trong máu. Khi tự ý dùng cùng rượu ngâm không kiểm soát, người có bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc hạ đường huyết có thể đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết đột ngột hoặc các phản ứng chéo dị ứng nghiêm trọng.
Hiểu lầm thường gặp về sâm bòng bong ngâm rượu
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì uống càng nhiều càng khỏe". Dân gian thường gán ghép tên gọi "sâm" cho bất kỳ loại rễ cây nào có hình dáng đặc biệt, từ đó phóng đại công dụng bồi bổ tạng phủ.
Một hiểu lầm tai hại khác là tin rằng rượu ngâm có thể làm "mát gan, giải độc gan". Dù nghiên cứu trên chuột cống cho thấy chiết xuất thực vật hỗ trợ phục hồi cấu trúc mô gan trước hóa chất CCl4 [6], việc hòa tan dược liệu vào cồn để uống hoàn toàn phản khoa học. Cồn là chất gây hoại tử tế bào gan, việc kỳ vọng rượu ngâm giúp thải độc chỉ đẩy cơ quan này nhanh chóng đến giai đoạn suy kiệt.
Nhiều người cũng ngộ nhận rằng nếu thử nghiệm tế bào cho thấy sâm bòng bong tiêu diệt được tế bào ung thư [5] thì uống rượu ngâm sẽ giúp ngăn ngừa hoặc chữa khỏi ung thư. Sự thật là nồng độ dược chất dùng trên tế bào biệt lập hoàn toàn khác với nồng độ hấp thu qua đường tiêu hóa, và rượu đã được xếp vào nhóm chất gây ung thư hàng đầu.
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận đúng đắn
Ngoài 4 nhóm chống chỉ định rõ rệt nói trên, ngay cả những người khỏe mạnh bình thường cũng không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm ngâm tự phát từ sâm bòng bong. Người lớn tuổi, người có bệnh lý tim mạch tiềm ẩn cũng cần hết sức cẩn trọng vì dữ liệu về an toàn tim mạch của loài cây này vẫn còn rất thiếu hụt [2].
Nếu bạn quan tâm đến việc cải thiện sức khỏe xương khớp hoặc tiêu hóa, hãy tuân thủ lối sống khoa học: bổ sung đầy đủ nước, duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, luyện tập thể dục phù hợp với thể trạng. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay bài thuốc cổ truyền nào, bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Tuyệt đối không tự ý ngâm rượu thảo mộc theo kinh nghiệm truyền miệng để tránh các biến chứng đe dọa tính mạng.
Sâm bòng bong chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng như ugonin với tiềm năng chống viêm và chống hủy xương trong các mô hình thí nghiệm [1], [3]. Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy đến một phương thuốc an toàn trên người là rất xa. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng sự tỉnh táo khoa học, không biến những bình rượu ngâm dân gian thành mầm họa cho chính gia đình mình.
