Củ cao cẳng lá mác (thuộc nhóm liriopogons, bao gồm các chi Liriope và Ophiopogon) là vị thuốc dân gian quen tộc thường được truyền tai dùng để bổ phế, trị ho hoặc thanh nhiệt giải độc. Nhiều người cho rằng các loại củ thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên mua về sắc uống thay trà hằng ngày mà không qua thăm khám.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu dùng sai đối tượng hoặc sai thể bệnh. Y học hiện đại và độc chất học cảnh báo việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng an toàn khiến việc tự ý dùng củ cao cẳng lá mác trở nên rủi ro ở 4 nhóm đối tượng cụ thể: người tỳ vị hư hàn (tiêu hóa kém), phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ.
Bản chất dược liệu và cơ chế tác động
Trong thực vật học và y học cổ truyền, củ của các loài thuộc chi Liriope (như Liriope spicata, Liriope muscari) và Ophiopogon (như Ophiopogon japonicus) thường được gọi chung với tên thương phẩm là mạch môn đông hoặc nhóm thảo dược liriopogons [1]. Dược liệu này chứa các nhóm hoạt chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học cao bao gồm steroidal saponin, flavonoid, polysaccharide, axit hữu cơ và hợp chất phenol [1].
Các nghiên cứu dược lý cho thấy các hợp chất trong nhóm thực vật này tác động mạnh đến nhiều cơ quan trong cơ thể, thể hiện các hoạt tính bảo vệ tim mạch, chống viêm, hạ đường huyết, chống oxy hóa, kháng khối u và bảo vệ thần kinh [1]. Ở hệ hô hấp, thành phần OP-D chiết xuất từ dược liệu có khả năng làm tăng phân cực tế bào thần kinh đối giao cảm ở hạch phế quản thông qua cơ chế kích hoạt kênh kali (K channels), từ đó ức chế phản xạ ho [2]. Bên cạnh đó, polysaccharide từ củ còn ức chế sự co thắt cơ trơn phế quản và các saponin A, B có thể ức chế các chất hóa ứng động bạch cầu ái toan do IL-4 và TNF-alpha tạo ra [2]. Dù có nhiều hoạt tính, tính chất nê trệ và tác động sinh học sâu của các saponin khiến củ dược liệu này không phù hợp để dùng bừa bãi.
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và hạn chế dữ liệu
Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2021 theo hướng dẫn PRISMA, khảo sát toàn bộ tài liệu khoa học đến năm 2020 trên 5 cơ sở dữ liệu lớn, đã đánh giá chi tiết tình trạng nghiên cứu về các loài Liriope và Ophiopogon [1]. Dưới góc độ độc tính học, mặc dù loài Ophiopogon japonicus bước đầu cho thấy độ an toàn nhất định, nhưng bức tranh chung về các loài cao cẳng lá mác (Liriope) vẫn còn nhiều điểm mờ [1].
Nghiên cứu chỉ rõ chất lượng bằng chứng dược lý của nhóm thảo dược này hiện còn nhiều khiếm khuyết lớn, bao gồm việc các thử nghiệm thường dùng liều quá cao và gặp lỗi phương pháp luận trong thiết kế nghiên cứu [1]. Hơn nữa, mối liên hệ thực tế giữa việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian và đánh giá dược lý hiện đại vẫn còn mơ hồ, chưa được phản ánh chặt chẽ [1]. Đáng chú ý, các dữ liệu an toàn độc tính quy chuẩn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ hoàn toàn chưa được thiết lập đầy đủ [1]. Ngoài ra, việc nhận diện nhầm lẫn giữa các loài Liriope và Ophiopogon do hình thái tương tự nhau đòi hỏi phải ứng dụng chỉ thị phân tử DNA chuyên biệt (SCAR marker) để phân biệt chính xác nhằm bảo đảm an toàn dược liệu [3].
Nhóm 1: Người có thể trạng tỳ vị hư hàn, tiêu hóa kém
Nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng củ cao cẳng lá mác là những người có thể tỳ vị hư hàn. Trong y học cổ truyền, dược liệu này có tính hàn, nhuận tràng, bổ âm và thanh nhiệt [1]. Những người vốn có hệ tiêu hóa yếu, bụng hay lạnh, thường xuyên đầy trướng bụng, ăn uống khó tiêu hoặc đang bị tiêu chảy phân lỏng nếu uống nước sắc từ loại củ này sẽ khiến tình trạng trầm trọng hơn.
Các saponin dạng steroid và polysaccharide phong phú trong củ cao cẳng lá mác khi đi vào ống tiêu hóa bị suy nhược sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây kích ứng niêm mạc ruột và gây nê trệ [1]. Hậu quả là người bệnh dễ gặp phải các cơn đau quặn bụng, tiêu chảy kéo dài dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải. Do đó, người hay lạnh bụng, đại tiện lỏng tuyệt đối không tự ý đun sắc uống thay nước trà.
Nhóm 2: Phụ nữ mang thai
Phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ là đối tượng thứ hai phải cẩn trọng đặc biệt. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các thử nghiệm an toàn độc tính học sinh sản chuyên sâu trên nhóm cây liriopogons vẫn chưa được thực hiện đầy đủ trên người [1]. Nhiều thí nghiệm dược lý trước đây áp dụng mức liều rất cao trong điều kiện phòng thí nghiệm mà chưa có chuẩn mực phương pháp luận đánh giá tác động đối với sự phát triển của thai nhi [1].
Trong giai đoạn mang thai, chức năng chuyển hóa thuốc của gan và thận người mẹ thay đổi lớn, đồng thời hàng rào nhau thai rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học lạ. Các saponin steroid trong củ cao cẳng lá mác có thể gây co bóp tử cung nhẹ hoặc làm thay đổi cân bằng nội tiết chưa được kiểm soát [1]. Vì thiếu hoàn toàn dữ liệu về tính an toàn trên người mẹ và phôi thai, việc thai phụ tự mua củ cao cẳng lá mác về uống để "thanh nhiệt", "giảm ho" là hành động mạo hiểm có thể gây hại cho thai kỳ.
Nhóm 3: Phụ nữ đang cho con bú
Tương tự phụ nữ mang thai, các bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ cũng không được tự ý sử dụng dược liệu này. Hiện nay, y văn khoa học chưa có dữ liệu xác nhận liệu các hoạt chất như steroidal saponin, hợp chất phenol hay dẫn xuất flavonoid từ củ cao cẳng lá mác có bài tiết qua sữa mẹ hay không [1].
Cơ thể trẻ sơ sinh bú mẹ có hệ enzym gan chưa hoàn thiện, khả năng giải độc và đào thải thuốc qua thận rất yếu. Bất kỳ một lượng nhỏ hợp chất hoạt tính nào từ củ dược liệu bài tiết qua đường sữa mẹ cũng có thể tích tụ lại trong cơ thể trẻ, gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc dị ứng bú mẹ. Để bảo đảm an toàn tối đa cho trẻ, phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ chỉ nên sử dụng các bài thuốc thảo dược khi có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Nhóm 4: Trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền phức tạp
Trẻ nhỏ dưới 6 tuổi là nhóm đối tượng thứ tư có rủi ro cao khi tiếp xúc với củ cao cẳng lá mác. Cơ quan nội tạng của trẻ em chưa trưởng thành đầy đủ để chuyển hóa các saponin phức tạp. Các bằng chứng khoa học hiện nay về củ nhóm Liriope và Ophiopogon chủ yếu thực hiện trên mô hình tế bào và động vật trưởng thành, hoàn toàn không có hướng dẫn liều dùng hay dữ liệu an toàn được xác lập riêng cho trẻ nhỏ [1].
Bên cạnh đó, những người đang mắc các bệnh lý nền phức tạp, đang phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc mạn tính cũng cần tránh tự ý dùng củ cao cẳng lá mác. Hoạt chất trong dược liệu có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc hoặc làm thay đổi hoạt tính của các tân dược điều trị tim mạch, tiểu đường [1]. Việc tự ý phối hợp bừa bãi có thể làm mất tác dụng của thuốc điều trị chính hoặc làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ không mong muốn.
Hiểu lầm thường gặp và cách tiếp cận an toàn
Nhiều người dân thường mắc phải định kiến sai lầm rằng "cây cỏ tự nhiên đào từ vườn lên thì uống bao nhiêu cũng bổ, không bổ ngang thì bổ dọc". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có tác dụng điều trị bệnh thì đều đi kèm nguy cơ độc tính hoặc tác dụng phụ nếu dùng không đúng liều lượng, sai thời điểm hoặc sai cơ địa [1].
Một nhầm lẫn phổ biến khác là việc đánh đồng mọi loại củ có hình thái giống nhau. Trên thị trường dược liệu, củ cao cẳng lá mác (Liriope) và mạch môn đông (Ophiopogon) thường bị đánh tráo hoặc lẫn lộn do đặc điểm thực vật rất tương đồng, đòi hỏi kỹ thuật phân tích gen DNA phức tạp mới nhận diện chính xác [3]. Việc dùng sai loài dược liệu hoặc mua phải nguồn dược liệu không kiểm định về nguồn gốc, liều lượng dùng quá mức cho phép trong thời gian dài sẽ gây tổn hại lớn cho sức khỏe [1].
Để sử dụng an toàn, người dân không nên tự ý thu hái hay sắc uống củ cao cẳng lá mác khi chưa có đơn thuốc của thầy thuốc y học cổ truyền. Khi bị ho, viêm họng hay nóng trong người, giải pháp nền tảng là duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước ấm, giữ ấm cổ ngực, ăn uống cân đối đủ bốn nhóm dưỡng chất. Nếu các triệu chứng kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng thiếu bằng chứng khoa học an toàn.