Cơn sốt tìm kiếm thảo dược hạ đường huyết
Đái tháo đường týp 2 là bệnh lý chuyển hóa mạn tính phổ biến trên toàn cầu, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài [1]. Khi mức đường trong máu không được kiểm soát tốt, người bệnh phải đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm liên quan đến tim mạch, thận, mắt và hệ thần kinh [1]. Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ hạ đường huyết từ tự nhiên luôn nhận được sự quan tâm lớn.
Gần đây, cây Lạc tân phụ (thuộc chi Astilbe) được nhiều người truyền tai nhau như một vị thuốc giúp ổn định đường huyết nhanh chóng. Nhiều lời đồn thổi cho rằng các hoạt chất trong loài cây này có thể giúp người bệnh tiểu đường từ bỏ thuốc tây mà vẫn duy trì chỉ số đường huyết an toàn.
Thực tế khoa học lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Mặc dù các hợp chất polyphenol tự nhiên có tiềm năng sinh học nhất định, bằng chứng về tác dụng hạ đường huyết của Lạc tân phụ hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), chưa từng được kiểm chứng trên người.
Cơ chế ức chế men alpha-glucosidase diễn ra như thế nào?
Để hiểu tại sao thảo mộc lại được nghiên cứu hỗ trợ đường huyết, cần nhìn vào quá trình tiêu hóa carbohydrate. Khi thức ăn chứa tinh bột đi vào cơ thể, các enzyme tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase đóng vai trò then chốt [1]. Cụ thể, alpha-glucosidase tại niêm mạc ruột non chịu trách nhiệm thủy phân disaccharide và bước cuối cùng của polysaccharide thành glucose đơn để hấp thu vào máu [2].
Nếu ức chế men alpha-glucosidase một cách thuận nghịch, tốc độ phân giải tinh bột sẽ chậm lại [2]. Kết quả là lượng đường giải phóng vào tuần hoàn sau bữa ăn không bị tăng vọt đột ngột [2, 3]. Đây chính là cơ chế của một số loại thuốc điều trị đái tháo đường kinh điển trong y học hiện đại như acarbose hay miglitol [2].
Ngoài ra, tình trạng đường huyết cao kéo dài thường đi kèm hiện tượng stress oxy hóa, gây tổn thương các mô trong cơ thể [1, 4]. Do đó, các nhà khoa học luôn tìm kiếm những hoạt chất tự nhiên vừa có khả năng ức chế men alpha-glucosidase, vừa có hoạt tính chống oxy hóa nhằm giảm bớt biến chứng của bệnh [1, 4].
Khoa học nói gì về polyphenol và alpha-glucosidase?
Hiện nay, các nghiên cứu tập trung tìm hiểu vai trò của nhóm chất polyphenol có trong nhiều loài thực vật, bao gồm cả các thảo dược chứa hoạt chất tương tự Lạc tân phụ.
Năm 2017, một nghiên cứu trên động vật và ống nghiệm đánh giá tác dụng của hai polyphenol quen thuộc là resveratrol và piceatannol [3]. Khi thử nghiệm trên enzyme alpha-glucosidase của động vật có vú, piceatannol đạt chỉ số ức chế IC50 là 14-84 microgam/ml, còn resveratrol là 111-120 microgam/ml, thấp hơn so với chất đối chứng acarbose (IC50 từ 3-13 microgam/ml) [3]. Khi cho chuột C57Bl/6 ăn chế độ nhiều chất béo dùng resveratrol (30 mg/kg thể trọng) hoặc piceatannol (14 mg/kg thể trọng) trước 60 phút khi nạp sucrose hoặc tinh bột, sự hấp thu đường bị trì hoãn và giảm đường huyết sau ăn đáng kể [3]. Tuy nhiên, hiệu ứng này không xuất hiện khi chuột được nạp thẳng glucose đơn [3].
Đến năm 2019, nghiên cứu tổng hợp và đánh giá dẫn xuất amit của axit rosmarinic (một polyphenol tự nhiên) trên men alpha-glucosidase của nấm men cho thấy các hợp chất này có khả năng gắn kết mạnh tại vị trí hoạt động của enzyme [4]. Trong đó, hai hợp chất số 9 và 10 cho thấy lực ức chế mạnh với IC50 lần lượt là 42,3 microMol và 35,2 microMol, đồng thời thể hiện khả năng quét gốc tự do tốt [4].
Các nghiên cứu khác trên chiết xuất thực vật giàu hợp chất phenolic cũng ghi nhận hiện tượng tương tự trong phòng thí nghiệm. Điển hình như dịch chiết từ cây Rumex acetosella cho thấy khả năng ức chế alpha-glucosidase vượt trội hơn acarbose trong thử nghiệm ống nghiệm [1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên dịch chiết nước của lá và thân rễ thì là (Foeniculum vulgare) cho thấy thân rễ ức chế alpha-glucosidase với IC50 đạt 165,90 microgam/ml [5].
Dù các polyphenol thực vật mang lại tín hiệu khả quan trong ống nghiệm, Lạc tân phụ chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định hiệu quả thực tế và độ an toàn.
Giới hạn lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng kết quả trong ống nghiệm (in vitro) với hiệu quả trên cơ thể sống (in vivo). Đĩa nuôi cấy hoặc ống nghiệm là môi trường nhân tạo, nơi hoạt chất tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ đậm đặc với enzyme.
Khi đi vào cơ thể người, hoạt chất polyphenol phải trải qua quá trình nhai, tác động của axit dạ dày, enzym tiêu hóa và chuyển hóa tại gan. Rất nhiều hoạt chất thực vật bị biến tính, không thể hấp thu qua thành ruột hoặc bị đào thải nhanh chóng trước khi kịp phát huy tác dụng.
Hơn nữa, các thuốc ức chế alpha-glucosidase chuẩn mực như acarbose hay miglitol đã được nghiên cứu kỹ lưỡng về dược động học, khả năng dung nạp lâu dài và liều lượng chính xác [2]. Ngược lại, Lạc tân phụ chưa được chuẩn hóa về nồng độ chiết xuất, chưa rõ độc tính bán trường diễn và tương tác với các cơ quan nội tạng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường
Nhiều người bệnh có tâm lý "thảo dược tự nhiên thì không độc", từ đó tin rằng uống nước sắc từ cây cỏ như Lạc tân phụ có thể thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm.
Thứ nhất, việc tự ý bỏ thuốc điều trị đã được bác sĩ kê đơn (như metformin, sulfonylurea hay insulin) sẽ khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ hôn mê nhiễm toan ceton hoặc biến chứng cấp tính. Các thuốc ức chế alpha-glucosidase chỉ có vai trò làm chậm hấp thu đường từ bữa ăn chứa tinh bột và đường đôi, không ngăn cản hấp thu đường đơn trực tiếp [2, 3].
Thứ hai, việc sử dụng các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc, hàm lượng hoạt chất không đồng nhất có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc gan, suy thận cấp do tích tụ độc chất hoặc kim loại nặng lẫn trong thảo mộc thu hái tự nhiên.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Vì Lạc tân phụ chưa có đủ dữ liệu an toàn trên người, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:
Người mắc đái tháo đường týp 1 và týp 2 đang điều trị bằng thuốc: Việc phối hợp tùy tiện thảo dược chưa rõ liều lượng có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm xáo trộn phác đồ điều trị của bác sĩ [2].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của Lạc tân phụ trên thai nhi và trẻ sơ sinh; nhóm này không được dùng các loại nước sắc thảo mộc lạ.
Người có tiền sử bệnh gan, suy thận hoặc bệnh đường tiêu hóa mạn tính: Việc đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo dược thô có thể làm tăng gánh nặng cho gan và thận.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người bệnh đái tháo đường cần tiếp cận các thông tin về thảo dược một cách tỉnh táo và dựa trên cơ sở khoa học. Không có loại thảo mộc nào có thể "chữa khỏi" hoàn toàn bệnh đái tháo đường.
Thay vì tìm kiếm các phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, giải pháp cốt lõi để duy trì đường huyết ổn định vẫn là chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh. Hãy chia nhỏ bữa ăn, hạn chế thực phẩm nhiều đường đơn, tăng cường chất xơ từ rau củ quả tươi và duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày.
Nếu có ý định dùng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm bổ sung nào có nguồn gốc từ Lạc tân phụ, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết để đảm bảo không gây tương tác bất lợi với phác đồ điều trị hiện hành.
