Cây cần thăng thường được uốn tỉa làm cây cảnh, bonsai trưng bày trong nhà hoặc góc sân vườn. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian tự sắc lá, vỏ hoặc cành cây cần thăng để giải nhiệt, trị bệnh tiêu hóa hay thanh lọc cơ thể. Thói quen tự ý hái cành lá cây kiểng nấu nước uống tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe.
Tự ý sắc uống cây cần thăng làm cảnh không mang lại hiệu quả trị bệnh mà còn đe dọa trực tiếp chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc tồn dư lượng lớn hóa chất nông nghiệp độc hại trên cây kiểng và sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn độc học ở người.
Cơ chế tích tụ độc chất khi sắc uống cây cảnh
Cây cảnh trồng trong chậu hoặc vườn ươm được chăm sóc nhằm duy trì độ xanh tốt, hạn chế tối đa nấm mốc và côn trùng gây hại. Trong quá trình sinh trưởng, cây hấp thụ các hoạt chất bảo vệ thực vật từ đất, nước và không khí rồi tích lũy trực tiếp vào các mô lá, rễ, thân [1], [2]. Khi người dùng đem các bộ phận này đun sôi ở nhiệt độ cao, các hoạt chất hóa học cùng kim loại nặng hoặc chất ô nhiễm bám dính sẽ hòa tan thẳng vào nước sắc [3].
Dung dịch sau khi sắc chứa nồng độ hỗn hợp hóa chất không xác định. Sau khi uống, đường tiêu hóa nhanh chóng hấp thu các chất này vào hệ tuần hoàn. Gan và thận phải làm việc quá tải để chuyển hóa, lọc thải các chất lạ, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương mạn tính [3].
Rủi ro 1: Nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật cực cao
Cây kiểng không phải là thực phẩm hay cây dược liệu, do đó quy trình chăm sóc không tuân theo các quy định về thời gian cách ly thuốc trừ sâu. Nghiên cứu đánh giá vòng đời sản xuất cây cảnh cho thấy mức độ độc hại sinh thái nước ngọt tính trên một đơn vị diện tích của ngành hoa kiểng cao hơn đáng kể so với cây lương thực truyền thống do mật độ sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc diệt nấm dày đặc [4]. Nghiên cứu chỉ ra có 195 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng phổ biến trên 15 loại cây cảnh chính [4].
Một khảo sát sâu rộng tại Áo và Đức tiến hành từ năm 2011 đến 2021 trên 1.000 chậu cây cảnh và 237 mẫu hoa cắt cành đã phát hiện dư lượng thuốc bảo vệ thực vật xuất hiện ở 94% số chậu cây cảnh [5]. Đáng lo ngại, các nhà khoa học đã tìm thấy tổng cộng 202 hoạt chất khác nhau trong các chậu kiểng, trung bình mỗi chậu chứa khoảng 5,8 hoạt chất, chủ yếu là thuốc trừ nấm và thuốc trừ sâu [5]. Nguy cơ phơi nhiễm hóa chất khi tự ý dùng các loại cây cảnh như cần thăng làm nước uống là điều khó tránh khỏi [5].
Rủi ro 2: Độc tố hóa chất đe dọa trực tiếp sức khỏe con người
Nhiều người lầm tưởng việc rửa sạch lá cây dưới vòi nước có thể loại bỏ hoàn toàn hóa chất bám ngoài. Tuy nhiên, các hoạt chất dùng trong hoa kiểng có tính bám dính rất cao và lưu chuyển sâu vào bên trong mô thực vật [1], [6]. Trong nghiên cứu trên các chậu cây cảnh tại Đức và Áo, hơn 40% chậu cây cảnh được phân tích có chứa các hoạt chất được phân loại là gây hại cho sức khỏe con người theo hệ thống hài hòa toàn cầu GHS [5].
Một nghiên cứu khác khảo sát 54 cá thể cây cảnh lâu năm tại Thụy Điển phát hiện 100% mẫu cây đều chứa ít nhất một loại thuốc bảo vệ thực vật, có mẫu tích tụ tới 19 hoạt chất khác nhau phân bố đều trong rễ, thân, lá và đất [2]. Các chất diệt cỏ như simazine có thể tích tụ chủ yếu ở mô lá non của các loài thực vật [1]. Khi sắc uống dung dịch chứa các hóa chất này, người dùng đối mặt nguy cơ nhiễm độc hóa chất trực tiếp [5], [6].
Rủi ro 3: Tác động tiêu cực và thiếu dữ liệu an toàn cho gan, thận
Cần thăng làm cảnh không được kiểm soát theo tiêu chuẩn dược liệu tiêu thụ cho con người. Y văn thế giới cảnh báo việc sử dụng các bài thuốc từ thực vật có thể gây nguy hiểm, độc hại, thậm chí tử vong do nhiễm bẩn các kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadmium, vi sinh vật hoặc thuốc bảo vệ thực vật [3].
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hướng dẫn liều dùng điều trị của dịch chiết cây cần thăng làm cảnh trên tạng phủ người. Việc tiếp nhận cùng lúc nhiều hoạt chất lạ, độc chất bảo vệ thực vật tích tụ trong nước sắc buộc tế bào gan và cầu thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và bài tiết [5], [3]. Việc lạm dụng hoặc dùng lâu dài các loại cây cảnh không rõ độ an toàn dễ dẫn đến ngộ độc, suy giảm chức năng gan, thận [3].
Rủi ro 4: Nhầm lẫn thực vật và sai lệch dược tính gây hại
Nhiều người dùng nhầm lẫn giữa các cây bụi kiểng hoặc cây họ cam chanh với các loại thảo mộc trị bệnh y học cổ truyền. Tình trạng nhầm lẫn các bộ phận của cây hoặc thay thế sai loài khi chuẩn bị các bài thuốc tự chế có thể gây ra những phản ứng độc tính khôn lường [3].
Mặt khác, ngay cả những loại thảo dược chính thống như xô thơm (Salvia officinalis L.), việc canh tác có dùng thuốc bảo vệ thực vật cũng đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt mức dư lượng tối đa (MRL) để không vượt quá ngưỡng phơi nhiễm hàng ngày [7]. Cây cần thăng trồng cảnh thương mại hoàn toàn không có ngưỡng giới hạn tồn dư hóa chất an toàn cho đường tiêu hóa, khiến nguy cơ quá liều độc chất tăng vọt nếu người dùng tự tiện chế biến [4], [5].
Bằng chứng khoa học và những điều cần lưu ý
Một nghiên cứu năm 2024 tại Thụy Điển trên 54 mẫu cây cảnh và 65 gói hạt giống phân tích 536 loại hóa chất cho thấy toàn bộ các mẫu cây đều nhiễm dư lượng thuốc [2]. Nghiên cứu năm 2023 cũng khẳng định việc cấm các loại thuốc có liều lượng thấp nhưng độc tính cao có thể giảm lần lượt 34% và 49% độc tính sinh thái trong ngành trồng hoa và cây vườn ươm [4]. Một nghiên cứu khác tại Ý cũng nhấn mạnh rủi ro phơi nhiễm thuốc bảo vệ thực vật từ cây kiểng không chỉ dừng ở người làm vườn mà có thể lan sang cộng đồng nếu tiếp xúc hoặc dùng sai mục đích [6].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chiết xuất cây cảnh tìm kiếm hoạt tính sinh học cho thấy một số loài thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên như terpene, flavonoid có tác dụng chống oxy hóa hoặc diệt ấu trùng muỗi [8]. Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở mức khảo sát trong phòng thí nghiệm hoặc ứng dụng công nghệ sinh học diệt côn trùng, hoàn toàn không phải bằng chứng cho phép người dân tự ý thu hái cây kiểng sắc uống [8].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng cây cảnh làm thuốc
Nhiều người tin rằng "cây cối tự nhiên thì luôn lành tính" và cây trồng trong chậu cảnh lâu năm sẽ tự hết thuốc sâu. Thực tế, nhiều loại hóa chất bảo vệ thực vật tồn lưu rất lâu trong đất và thẩm thấu sâu vào mô lá [1], [2]. Cây cảnh càng được chăm sóc để giữ dáng, tránh rụng lá thì mật độ dùng thuốc diệt nấm, trừ sâu càng cao [4], [5]. Việc đun sôi nước sắc không thể phá hủy hoàn toàn các liên kết hóa học độc hại mà ngược lại có thể cô đặc lượng hóa chất có trong nước uống [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều không nên uống nước sắc từ cây cảnh trồng làm kiểng. Đặc biệt, người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ cần tuyệt đối tránh xa. Những người sử dụng thảo dược tự chế dài ngày hoặc dùng lượng lớn có nguy cơ gặp phản ứng phụ nghiêm trọng hơn do tích tụ độc chất [3]. Khi gặp bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng cây kiểng làm thuốc.
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Cây cần thăng nên được giữ đúng vai trò trang trí cảnh quan, thanh lọc không gian sống hoặc thỏa mãn thú chơi nghệ thuật bonsai. Tuyệt đối không ngắt lá, cành, vỏ cây kiểng để nhai sống, ngâm rượu hay đun nước uống dưới mọi hình thức [5], [3]. Nếu có nhu cầu bồi bổ hoặc điều trị bằng y học cổ truyền, hãy tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh hoặc nhà thuốc đông y uy tín, nơi dược liệu đã được chuẩn hóa giống loài, làm sạch và kiểm định chất lượng an toàn. Cần thăng là một cây cảnh đẹp mắt, hãy tận hưởng giá trị thẩm mỹ của cây thay vì đánh cược sức khỏe của bản thân và gia đình.
