Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen ăn trưa thật nhanh, ăn thật no rồi quay lại bàn làm việc ngồi còng lưng suốt nhiều giờ liền. Cảm giác ợ nóng, nghẹn ở cổ họng hay nóng rát sau xương ức xuất hiện ngày càng thường xuyên mà không rõ nguyên nhân.
Thực tế, tình trạng này bắt nguồn trực tiếp từ việc cơ thể phải chịu áp lực kép: thể tích thức ăn quá lớn làm căng phình dạ dày, kết hợp tư thế ngồi gập người ép chặt ổ bụng khiến van thực quản yếu đi và dịch vị trào ngược lên trên.
Cơ chế trào ngược khi dạ dày quá tải và cơ thể ngồi sai tư thế
Dạ dày hoạt động như một túi chứa có tính đàn hồi, nối với thực quản thông qua cơ thắt thực quản dưới. Khi ăn, cơ này tự động giãn ra để thức ăn đi xuống rồi đóng chặt lại nhằm ngăn axit cùng thức ăn trào ngược. Tuy nhiên, tình trạng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (TLESR) vẫn có thể diễn ra tự phát, tạo điều kiện cho các luồng dịch và khí thoát ngược lên [1].
Khi chúng ta ăn quá no, áp lực bên trong lòng dạ dày tăng mạnh, kích thích các thụ thể áp lực khiến số lần giãn cơ thắt thực quản dưới xuất hiện nhiều hơn [2]. Đáng chú ý, tư thế đứng thẳng hoặc ngồi gập người đưa luồng khí trào ngược lên rất nhanh với tốc độ tăng áp lực thực quản lên đến 127 +/- 39 mmHg/s, cao hơn nhiều so với dịch lỏng chỉ đạt 31 +/- 6 mmHg/s [1]. Tốc độ tăng áp lực đột ngột của luồng khí này thúc đẩy cơ thắt thực quản trên giãn ra ở 81% các đợt giãn thoáng qua, mang theo khí kèm hơi axit lên tận cổ họng gây ợ chua, ợ nóng [1]. Thêm vào đó, việc gia tăng áp lực dạ dày được xác định là một yếu tố quan trọng dẫn đến trào ngược dạ dày thực quản [3].
Sai lầm 1: Ăn khẩu phần quá lớn trong một bữa khiến dạ dày căng giãn quá mức
Nhiều người có thói quen gộp bữa hoặc ăn một bữa trưa thật no để bù đắp năng lượng. Hành động nạp lượng lớn thức ăn trong thời gian ngắn là nguyên nhân hàng đầu khiến dạ dày bị căng giãn đột ngột, làm suy yếu van ngăn cách thực quản.
Một nghiên cứu thực hiện năm 2014 trên 15 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (độ tuổi trung bình 54 +- 10 tuổi) đã so sánh trực tiếp tác động của thể tích bữa ăn thông qua theo dõi pH thực quản 24 giờ [4]. Khi người tham gia dùng bữa ăn dạng lỏng thể tích lớn (600 mL, ăn 3 bữa/ngày), số đợt trào ngược ghi nhận được lên tới 17 +- 4 lần, cao hơn rõ rệt so với mức 10 +- 2 lần khi dùng bữa ăn thể tích nhỏ (300 mL, chia làm 6 bữa/ngày) [4]. Tổng thời gian tiếp xúc với axit của thực quản ở nhóm ăn 600 mL cũng tăng vọt lên mức 12,5 +- 5,9% so với 5,5 +- 3,6% ở nhóm ăn 300 mL [4]. Hình ảnh siêu âm xác nhận diện tích đáy vị mở rộng kèm số lần co bóp hang vị tăng cao khi nạp thể tích lớn [4].
Nghiên cứu trên trẻ em mắc bệnh trào ngược năm 2001 trên 30 đối tượng cũng chỉ ra rằng bữa ăn thể tích lớn kích thích tỷ lệ trào ngược do giãn cơ thắt thực quản dưới cao hơn hẳn so với bữa ăn tiêu chuẩn [5]. Nghiên cứu năm 1991 trên 49 bệnh nhân cho thấy một bữa ăn thông thường có thể kích hoạt các đợt trào ngược tăng gấp 4 đến 7 lần, do số lần giãn cơ thắt thoáng qua tăng 4 đến 5 lần và tỷ lệ giãn cơ đi kèm trào ngược tăng từ 47% lên 68% [2]. Giới hạn của các thử nghiệm này là số lượng đối tượng tương đối nhỏ và sử dụng bữa ăn dạng chuẩn hóa, nhưng kết quả cho thấy dung tích thức ăn lớn tác động tiêu cực ngay lập tức đến cơ chế đóng mở van thực quản.
Sai lầm 2: Ngồi cong lưng làm việc ngay sau khi ăn làm tăng áp lực ổ bụng
Sau khi nạp một lượng lớn thức ăn, việc quay lại ghế ngồi làm việc với tư thế cong lưng, gập bụng vô tình tạo một gọng kìm ép chặt lên dạ dày đang căng phồng. Sự gia tăng áp lực dạ dày kết hợp cùng hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới là cơ chế chính đẩy dịch vị ngược dòng [3].
Nghiên cứu năm 1982 trên 9 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược và 11 người khỏe mạnh cho thấy phản ứng bất thường của cơ thắt thực quản trong khi ăn [6]. Ở người bình thường, áp lực cơ thắt thực quản tăng lên để bảo vệ đường tiêu hóa trên; ngược lại, ở người bệnh trào ngược, áp lực cơ thắt lại suy giảm rõ rệt tại các mốc 5, 10 và 30 phút tính từ khi bắt đầu ăn [6]. Ở tư thế nằm ngửa, áp lực cơ thắt của bệnh nhân thấp hơn đáng kể so với tư thế ngồi, giải thích vì sao triệu chứng thường bùng phát trong lúc ăn hoặc khi nằm [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1996 trên 12 bệnh nhân chỉ ra rằng số đợt trào ngược và tỷ lệ thời gian pH dưới 4 ở tư thế đứng thẳng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với tư thế nằm ngửa [3]. Trào ngược khi đứng hay ngồi thẳng cũng quan trọng không kém tư thế nằm, và cơ chế chính ở cả hai tư thế vẫn là sự giãn cơ thắt thực quản dưới [3]. Khi kết hợp tư thế gập bụng, khoang ổ bụng bị thu hẹp khiến van thực quản vốn đã suy yếu lại càng dễ bị bung mở.
Sai lầm 3: Chọn thức ăn đậm đặc, nhiều gia vị làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày
Bên cạnh lượng thức ăn, chất lượng và độ thẩm thấu của bữa ăn quyết định tốc độ tiêu hóa của dạ dày. Thức ăn chứa nồng độ thẩm thấu cao hoặc quá nhiều chất đậm đặc đòi hỏi thời gian tiêu hóa lâu hơn, khiến dạ dày liên tục ở trạng thái ứ đọng.
Nghiên cứu năm 2001 ghi nhận rằng nhóm dùng bữa ăn có thể tích lớn kết hợp độ thẩm thấu cao có thời gian thực quản tiếp xúc với axit kéo dài hơn đáng kể so với nhóm chỉ ăn thể tích lớn đơn thuần [5]. Bữa ăn đậm đặc làm tăng thời gian làm rỗng dạ dày, gây căng giãn hang vị dạ dày nhiều hơn và kích hoạt các đợt trào ngược liên quan đến việc trương lực cơ thắt thực quản dưới bị giảm sút hoặc mất hoàn toàn [5]. Tình trạng căng hang vị dạ dày có mối tương quan chặt chẽ với các đợt trào ngược do mất áp lực cơ thắt [5]. Giới hạn nghiên cứu là tiến hành trên nhóm trẻ em từ 12 tháng đến 12 tuổi, song cơ chế căng phình hang vị và giữ thức ăn lâu gây áp lực ngược lên thực quản phản ánh đúng sinh lý học tiêu hóa chung.
Sai lầm 4: Ngả lưng hoặc nằm nghiêng sang bên phải để nghỉ trưa ngay sau ăn
Nhiều người có thói quen tranh thủ ngả lưng chợp mắt sau bữa trưa tại văn phòng. Việc thay đổi tư thế sang nằm ngửa hoặc nằm nghiêng sang phải trong lúc dạ dày đầy thức ăn sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược.
Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra 10 bệnh nhân trào ngược và 10 người khỏe mạnh bằng máy đo áp lực và quét thể tích dạ dày [7]. Kết quả cho thấy trong giờ đầu sau ăn, bệnh nhân trào ngược khi nằm nghiêng bên phải (RLP) có số lần giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua tăng lên mức trung vị 5 (từ 4-14) lần, cao hơn có ý nghĩa so với mức 4,5 (từ 2-6) lần khi nằm nghiêng bên trái (LLP) [7]. Số đợt trào ngược cũng gia tăng tương ứng theo các đợt giãn cơ thắt này [7]. Ngoài ra, ở tư thế nằm nghiêng phải, dạ dày gần môn vị bị giãn nhiều hơn và quá trình làm rỗng diễn ra bất thường ở bệnh nhân trào ngược so với nhóm chứng [7]. Do đó, việc nằm nghiêng sang phải hay nằm ngửa ngay sau khi ăn khiến cơ thắt thực quản chịu gánh nặng rất lớn từ khối dịch vị trôi dạt tự do.
Chậm làm rỗng dạ dày: Yếu tố tiềm ẩn khiến thức ăn tồn đọng kéo dài
Một yếu tố sinh lý quan trọng khiến người ngồi nhiều dễ bị trào ngược là tốc độ đẩy thức ăn xuống ruột non bị chậm trễ tự nhiên ở một bộ phận người bệnh.
Một nghiên cứu công bố năm 1981 đã đo lường tốc độ làm rỗng dạ dày bằng đồng vị phóng xạ trên 20 bệnh nhân trào ngược và 20 người bình thường, đồng thời đánh giá trên 100 bệnh nhân trào ngược [8]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân trào ngược có tốc độ làm rỗng thức ăn chậm hơn rõ rệt so với người bình thường ở các mốc 30 phút, 60 phút và 90 phút [8]. Trong số 100 bệnh nhân trào ngược, có đến 41% trường hợp bị chậm làm rỗng dạ dày vượt quá giới hạn trên của người bình thường sau 90 phút [8]. Đáng lưu ý, áp lực cơ thắt thực quản dưới, độ tuổi và cân nặng ở nhóm chậm làm rỗng và nhóm bình thường là tương đương nhau [8]. Điều này cho thấy chức năng vận động dạ dày bị suy giảm là nguyên nhân độc lập khiến thức ăn ứ đọng lâu, kết hợp với tư thế ngồi gập bụng sẽ đẩy nguy cơ trào ngược lên mức tối đa.
Ai nên thận trọng?
Những người được chẩn đoán mắc viêm thực quản trào ngược hoặc có các đợt trào ngược kéo dài cần đặc biệt lưu tâm đến áp lực cơ thắt thực quản [6]. Nhóm người có bệnh lý làm chậm rỗng dạ dày hoặc chức năng vận động tiêu hóa kém cũng thuộc diện nguy cơ cao [8]. Người làm việc văn phòng ít vận động, người béo phì hoặc phụ nữ mang thai vốn đã chịu áp lực ổ bụng cao tự nhiên cần tránh tuyệt đối các tư thế đè nén dạ dày sau ăn.
Nếu các triệu chứng ợ nóng, nghẹn cổ họng, nóng rát kéo dài hoặc xuất hiện kèm theo nôn trớ, sụt cân, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được chỉ định đo pH thực quản hoặc nội soi, không nên tự ý dùng thuốc kháng axit để bù trừ cho thói quen ăn uống sai lầm.
Áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày khi làm việc
Để kiểm soát trào ngược hiệu quả mà không làm xáo trộn công việc văn phòng, độc giả có thể thực hiện các bước điều chỉnh sinh hoạt sau:
- Chia nhỏ lượng thức ăn: Thay vì ăn một bữa trưa thật đầy (khoảng 600 mL), hãy chuyển sang các phần ăn khoảng 300 mL và bổ sung bữa phụ nhẹ giữa giờ để tránh làm căng đáy vị [4].
- Giữ thẳng lưng khi ngồi: Sau khi ăn, điều chỉnh ghế ngồi thẳng, tựa lưng vững vàng, tránh ngồi gập bụng hoặc gù lưng tì đè lên ổ bụng.
- Đi lại nhẹ nhàng: Dành 10 đến 15 phút đi bộ chậm rãi sau bữa ăn giúp hỗ trợ nhu động tiêu hóa trước khi ngồi vào bàn làm việc.
- Hạn chế thực phẩm quá đậm đặc: Tránh các món quá nhiều dầu mỡ, đường đặc hoặc gia vị cay nồng có áp suất thẩm thấu cao để rút ngắn thời gian dạ dày lưu giữ thức ăn [5].
- Tư thế nghỉ trưa đúng: Nếu cần chợp mắt sau ăn, nên giữ tư thế nửa nằm nửa ngồi hoặc nằm nghiêng sang bên trái, tránh tuyệt đối nằm nghiêng sang bên phải hoặc gục đầu xuống bàn [7].
Thay đổi nhỏ trong cách phân chia khẩu phần ăn và tư thế ngồi mang lại lợi ích to lớn cho đường tiêu hóa. Sự kết hợp giữa chế độ ăn vừa phải, ăn chậm và tư thế ngồi thẳng lưng là giải pháp tự nhiên và bền vững nhất để ngăn ngừa dịch vị trào ngược mỗi ngày.
