Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, tiêu phù thũng hoặc hỗ trợ điều trị các vấn đề về đường tiết niệu. Trong số các cây thuốc dân gian, cỏ tháp bút thường được nhắc đến nhờ tác dụng lợi tiểu truyền thống. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc này có thực sự an toàn tuyệt đối cho mọi người hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù được sử dụng trong y học cổ truyền và nghiên cứu bước đầu cho thấy tiềm năng sinh học nhất định, cỏ tháp bút có thể gây ra nhiều rủi ro sức khỏe nếu dùng không đúng cách, đặc biệt là nguy cơ hạ kali máu, tụt đường huyết và ảnh hưởng chức năng ở người bệnh suy tim, suy thận. Việc tự ý sử dụng dược liệu mà không có hướng dẫn chuyên môn có thể dẫn tới những biến cố nguy hiểm.
Cơ chế tác động và đặc tính sinh học của cỏ tháp bút
Cỏ tháp bút (tên khoa học thuộc chi Equisetum, phổ biến là Equisetum arvense hay Equisetum hyemale) là loài thực vật lâu năm có thân rễ mọc ngầm dưới đất [1]. Trong thành phần tự nhiên, loài cây này chứa lượng khoáng chất dồi dào, điển hình là silicon và canxi, cùng với một lượng nhỏ các hợp chất có hoạt tính sinh học [1].
Trong y học dân gian, thảo dược này từng được sử dụng để hỗ trợ cầm máu, làm lành vết loét, điều trị vết thương, lao phổi và các bệnh lý về thận [1]. Hiện nay, dược liệu có thể được bào chế dưới dạng bột chiết xuất khô hoặc chiết xuất dạng lỏng [1]. Các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên cơ thể sống ghi nhận thảo dược này có tác dụng chống oxy hóa, chống co giật và an thần [1].
Đặc biệt, cỏ tháp bút được biết đến với khả năng thúc đẩy đào thải nước tiểu [1]. Tác dụng lợi tiểu này từng được ghi nhận trong các thử nghiệm trên chuột cống lẫn trên người, từ đó mang lại tiềm năng hỗ trợ giảm huyết áp [1]. Chính cơ chế tăng cường bài tiết nước tiểu này là nguyên nhân chính đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về độ an toàn của cỏ tháp bút?
Để đánh giá mức độ an toàn của dược liệu, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính và chuyển hóa trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá độc tính bán trường diễn của loài Equisetum arvense bổ sung qua đường ăn uống trên chuột cống F344 đực và cái [1]. Thử nghiệm kéo dài trong 13 tuần với các mức liều bổ sung vào khẩu phần ăn là 0%, 0,3%, 1% và 3% [1]. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi toàn diện các dấu hiệu lâm sàng, trọng lượng cơ thể, xét nghiệm phân tích nước tiểu, huyết học, hóa sinh huyết thanh và trọng lượng các cơ quan nội tạng [1]. Kết quả kiểm tra hiển vi không phát hiện thấy bất kỳ tổn thương mô bệnh học nào liên quan đến việc sử dụng chiết xuất này [1].
Nghiên cứu kết luận rằng mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của Equisetum arvense là trên 3% khẩu phần ăn ở cả hai giới chuột cống F344, tương ứng liều trên 1,79 g/kg thể trọng/ngày ở chuột đực và trên 1,85 g/kg thể trọng/ngày ở chuột cái trong điều kiện thí nghiệm [1]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm đột biến nghịch, thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể và thử nghiệm vi nhân cũng không ghi nhận độc tính di truyền, với chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống một lần ở chuột vượt mức 5.000 mg/kg [1].
Ở một nghiên cứu khác công bố năm 1993 trên loài Equisetum hyemale, các nhà khoa học đã khảo sát ảnh hưởng của dược liệu trên mô hình chuột cống bị tăng lipid máu thực nghiệm [2]. Kết quả cho thấy cả liều cao và liều thấp của dược liệu đều có tác dụng ức chế rõ rệt sự gia tăng triglycerid và cholesterol, giúp chống lại tình trạng tăng mỡ máu ở chuột [2]. Thử nghiệm độc tính cấp tính trong nghiên cứu này cũng xác nhận dược liệu có độc tính thấp [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng một số loài thuộc chi này như Equisetum palustre có chứa các alkaloid độc hại, có thể gây hại cho gia súc khi ăn phải và cần trải qua quá trình phân hủy sinh học kỵ khí chuyên biệt mới có thể loại bỏ hơn 95% lượng độc tố này [3]. Điều này cho thấy nguy cơ lẫn tạp hoặc tích tụ độc tính tự nhiên từ thực vật là vấn đề hoàn toàn có thật.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có là phần lớn thử nghiệm độc tính chỉ được thực hiện trên chuột cống [1, 4] hoặc rà soát độc tố môi trường [3]. Dữ liệu lâm sàng kiểm chứng chi tiết về tác dụng phụ lâu dài và liều lượng an toàn tuyệt đối trên người vẫn còn rất hạn chế [1].
Nguy cơ hạ kali máu từ tác dụng lợi tiểu
Tác dụng lợi tiểu của cỏ tháp bút đã được ghi nhận trên chuột và người [1]. Khi một chất thúc đẩy thận tăng cường bài tiết nước tiểu để thải bớt thể tích dịch trong cơ thể, nó cũng đồng thời làm tăng tốc độ đào thải các chất điện giải qua nước tiểu, đặc biệt là ion kali.
Nếu sử dụng cỏ tháp bút với lượng lớn hoặc dùng kéo dài liên tục, cơ thể có thể đối mặt với tình trạng mất cân bằng điện giải nghiêm trọng. Hạ kali máu khiến tế bào cơ và hệ thần kinh không thể hoạt động bình thường, biểu hiện bằng các triệu chứng như mệt mỏi, chuột rút cơ bắp, rối loạn nhịp tim hoặc yếu liệt cơ. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm nếu người dùng không được bù nước và khoáng chất kịp thời.
Nguy cơ tụt đường huyết bất thường
Một số hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo mộc có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa năng lượng và điều hòa lượng đường trong máu. Khi kết hợp cơ chế này với tác động thải trừ dịch mạnh, người bệnh rất dễ gặp phải các cơn tụt đường huyết bất ngờ.
Hạ đường huyết khiến não bộ thiếu hụt nguồn năng lượng chính, dẫn đến tình trạng chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi, run tay chân, thậm chí ngất xỉu nếu không được xử trí. Những người đang kiểm soát đường huyết bằng phác đồ y khoa chặt chẽ cần đặc biệt lưu tâm đến yếu tố này trước khi muốn sử dụng thêm bất kỳ loại nước sắc nào từ dược liệu.
Bốn nhóm người cần cẩn trọng và không nên tự ý dùng
Dựa trên cơ chế tác động và các rủi ro đã nêu, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí tránh tự ý sử dụng cỏ tháp bút:
Nhóm thứ nhất là người mắc bệnh suy tim. Thảo dược có tác động làm hạ huyết áp thông qua cơ chế lợi tiểu [1]. Ở bệnh nhân suy tim, việc kiểm soát huyết áp, dịch tuần hoàn và điện giải phải được tính toán vô cùng khắt khe bằng thuốc kê đơn. Việc dùng thêm thảo dược có tính lợi tiểu có thể làm xáo trộn thể tích tuần hoàn, tụt huyết áp quá mức và gây rối loạn nhịp tim khó lường.
Nhóm thứ hai là người suy giảm chức năng thận. Dù y học cổ truyền từng dùng cỏ tháp bút trong các bài thuốc về thận [1], người có tổn thương thực thể ở thận lại rất nhạy cảm với việc thay đổi chức năng lọc và bài tiết. Thận suy yếu không thể tự cân bằng nước và điện giải bình thường, việc kích thích lợi tiểu từ bên ngoài có thể gây thêm gánh nặng cho cầu thận và làm nặng thêm tình trạng suy thận.
Nhóm thứ ba là người có nguy cơ hạ kali máu hoặc đang dùng thuốc thải kali. Tác dụng lợi tiểu đã được chứng minh trên người của cỏ tháp bút [1] sẽ làm tăng tốc độ đào thải khoáng chất. Nếu một người vốn đã có mức kali máu thấp, việc dùng thảo mộc này có thể đẩy nồng độ kali xuống mức nguy kịch.
Nhóm thứ tư là người mắc bệnh tiểu đường hoặc dễ bị tụt đường huyết. Việc tự ý kết hợp dược liệu chưa kiểm soát liều lượng với các loại thuốc hạ đường huyết có thể tạo ra tác động cộng dồn, gây hạ đường huyết nghiêm trọng ngoài tầm kiểm soát của bệnh nhân.
Ngoài ra, chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện tại hầu như chỉ ghi nhận trên chuột trưởng thành [1, 4]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý sử dụng.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cỏ tháp bút
Nhiều người thường mặc định rằng vì thảo dược chứa nhiều khoáng chất tự nhiên như canxi và silicon [1] nên dùng càng nhiều sẽ càng tốt cho xương khớp và tóc móng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc nạp quá nhiều chiết xuất thảo mộc có thể làm cơ thể quá tải và gặp các phản ứng phụ do hoạt tính sinh học của cây gây ra [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng cây cỏ thiên nhiên có thể chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý thận hay tăng huyết áp. Mặc dù thảo dược có tiềm năng hạ huyết áp và hỗ trợ chống oxy hóa [1], nó hoàn toàn không thể thay thế cho các phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn của bác sĩ chuyên khoa. Tự ý bỏ thuốc điều trị để uống thảo dược là hành vi nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp tới tính mạng.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên an toàn trong thực tế
Hiện nay, các nghiên cứu chưa đưa ra một con số cụ thể về liều lượng hay thời điểm uống tối ưu cho người sử dụng thông thường. Thử nghiệm trên động vật ghi nhận mức liều an toàn không gây độc tính ở chuột cống là trên 1,79 g/kg thể trọng/ngày đối với con đực và trên 1,85 g/kg thể trọng/ngày đối với con cái [1], nhưng con số này không thể áp dụng trực tiếp nguyên mẫu cho con người.
Nếu có ý định dùng cỏ tháp bút dưới dạng trà hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không lạm dụng liên tục dài ngày. Trong quá trình sử dụng, cần uống đủ nước, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt lả, chuột rút, hoa mắt hay vã mồ hôi, cần ngừng dùng ngay lập tức. Quan trọng nhất, những người đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm nào từ cỏ tháp bút.
