Nhiều người thường xem các loại thảo dược hay rau rừng dân dã như hài nhi cúc là giải pháp lành tính để giải nhiệt, bảo vệ sức khỏe gan hoặc đường ruột. Tuy nhiên, bất kỳ vị thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể cũng đều mang những dược tính sinh học nhất định. Việc sử dụng thiếu thận trọng có thể gây ra những phản ứng bất lợi không mong muốn.
Dù được dùng trong ẩm thực và y học cổ truyền, hài nhi cúc không phải lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người [1], [2]. Bốn nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng: người có cơ địa dị ứng thực vật họ Cúc, người thể trạng tỳ vị hư hàn thường xuyên lạnh bụng, người đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp, và phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
Hài nhi cúc là cây gì và chứa những hoạt chất nào?
Hài nhi cúc có tên khoa học là Kalimeris indica (L.) Sch. Bip., thuộc họ Cúc (Asteraceae) [3]. Loài cây này vừa được dùng như một loại rau ăn phân bố rộng rãi, vừa là dược liệu truyền thống quen thuộc [1], [2].
Nghiên cứu về bộ gen lục lạp công bố năm 2018 cho thấy kích thước bộ gen của Kalimeris indica là 152.885 bp, mang 79 gen mã hóa protein, 30 gen tRNA, 4 gen rRNA và 2 gen giả [1]. Các phân tích hóa thực vật đã phân lập được nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học đa dạng trong cây [4], [5].
Cụ thể, nghiên cứu năm 2010 đã phân lập được 11 hợp chất triterpene từ loài này, bao gồm dammaradienyl acetate, friedelin, friedelinol, beta-amyrin, alpha-amyrin, lupenyl acetate, beta-sitosterol, alpha-spinasterol, alpha-spinasterone, stigmasterol và daucosterol [4]. Một nghiên cứu khác cùng năm 2010 đã xác định thêm 8 hợp chất từ chiết xuất của cây, gồm succinic acid, glycerolmonopalmitate, protocatechuic acid, uracil, syringic acid, protocatechuic acid methyl ester, esculetin và medicagenic acid [5]. Các chất như phenolic toàn phần, triterpene toàn phần và flavone toàn phần cũng được ghi nhận hiện diện trong chiết xuất ethanol của dược liệu [2].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận những tác động gì?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã bước đầu làm rõ cơ chế tác động của hài nhi cúc lên tình trạng oxy hóa và phản ứng viêm [3], [2]. Chiết xuất ethanol của cây đã được chứng minh có tác dụng chống viêm thông qua việc ức chế sản sinh nitric oxide (NO) trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 sau kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [2].
Trong một thử nghiệm năm 2019 trên mô hình chuột bị tổn thương gan gây ra bởi trực khuẩn Calmette-Guerin (BCG) và LPS, việc dùng các phân đoạn phenolic toàn phần (TPK), triterpene toàn phần (TTK) và flavone toàn phần (TFK) chiết xuất từ hài nhi cúc đã giúp cải thiện tổn thương tế bào gan [2]. Cả ba phân đoạn này đều làm giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA), giảm enzym nitric oxide synthase toàn phần (tNOS), đồng thời thúc đẩy hoạt tính của superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [2]. Hơn nữa, TPK và TTK giúp giảm enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS); cả ba phân đoạn đều giảm bilirubin toàn phần (T-Bil) huyết thanh, riêng TFK làm giảm enzym men gan alanine aminotransferase (ALT) [2].
Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát tác động của Kalimeris indica trên chuột C57BL/6 bị tổn thương gan do tiêu thụ quá mức rượu cồn [3]. Chiết xuất dược liệu đã xác định được 16 hợp chất, giúp giảm stress oxy hóa trên dòng tế bào HepG2 được xử lý với 5% cồn [3]. Trên chuột thực nghiệm, việc dùng chiết xuất này ở các mức liều 50 mg/kg và 200 mg/kg đã làm thuyên giảm tổn thương mô gan tương tự thuốc đối chứng silymarin, khôi phục men gan ALT và AST, phục hồi các chỉ số GSH, SOD, CAT và MDA thông qua kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2/HO-1 [3]. Phương pháp giải trình tự gen 16S rRNA còn cho thấy dịch chiết thảo dược giúp cải thiện sự đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột sau khi bị cồn làm suy giảm [3].
Ngoài ra, thử nghiệm năm 2022 trên tế bào THP-1, Caco2 và mô hình chuột ung thư đại trực tràng liên quan đến viêm đại tràng (CAC) do azoxymethane/dextran sulfate sodium ghi nhận chiết xuất nước của hài nhi cúc dùng đường uống trong 5 tuần giúp giảm tăng sản không điển hình ở niêm mạc đại tràng [6]. Dược liệu làm giảm các yếu tố tiền viêm gồm IL-6, TNF, IL-11, IL-7, đồng thời điều hòa trục miR-31-5p và LATS2 [6]. Về hoạt tính kháng khuẩn, thử nghiệm bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy năm 2010 cũng phát hiện succinic acid và syringic acid phân lập từ cây có khả năng ức chế vi khuẩn Bacillus subtilis [5].
Bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù có các tiềm năng dược lý trên mô hình thí nghiệm, hài nhi cúc lại chứa đựng nguy cơ đối với những người có cơ địa hoặc bệnh lý đặc thù. Dưới đây là 4 nhóm cần hết sức lưu ý:
Thứ nhất là người có cơ địa dị ứng với các loại thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae). Hài nhi cúc thuộc chi Kalimeris, họ Cúc [3], [1]. Những người mẫn cảm với phấn hoa, dịch chiết của các cây trong cùng họ thực vật này có nguy cơ gặp phải phản ứng dị ứng chéo khi tiếp xúc hoặc dùng thảo mộc. Mức độ mẫn cảm có thể biểu hiện từ ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ trên da cho đến phù nề niêm mạc.
Thứ hai là người có thể trạng tỳ vị hư hàn, đường tiêu hóa kém. Theo kinh nghiệm thực dưỡng và y học truyền thống, các loại cúc có xu hướng mang tính hàn hoặc lương để thanh nhiệt. Dù nghiên cứu cho thấy dịch chiết nước của cây ức chế được phản ứng viêm đường ruột trên chuột bị viêm đại tràng [6], việc dùng tùy tiện đối với người vốn đã lạnh bụng, hay sôi bụng, khó tiêu hoặc tiêu chảy phân lỏng kéo dài có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng tiêu hóa.
Thứ ba là người đang sử dụng thuốc điều trị hạ huyết áp hoặc có huyết áp thấp. Chiết xuất của hài nhi cúc chứa nhiều hợp chất có khả năng làm giãn mạch, tăng cường lưu thông máu và ức chế các chất gây co mạch qua cơ chế kháng viêm [2]. Khi kết hợp chung với các loại thuốc hạ áp sẵn có, các hoạt chất sinh học tự nhiên này có thể gây hiệu ứng cộng dồn bất lợi, dẫn đến tụt huyết áp đột ngột ngoài kiểm soát.
Thứ tư là phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú. Toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện có của hài nhi cúc mới chỉ được thực hiện trên tế bào và động vật gặm nhấm đực hoặc chuột dòng C57BL/6 [3], [6], [2]. Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá tính an toàn hay tác dụng phụ đối với thai nhi, khả năng tiết qua sữa mẹ hoặc sự phát triển của trẻ nhỏ.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Một sai lầm rất thường gặp trong cộng đồng là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, ai dùng cũng được". Nghiên cứu khảo sát về kiến thức thảo dược năm 2022 cho thấy điểm trung bình về chống chỉ định và lưu ý khi dùng thuốc nam của nhóm chuyên môn y tế chỉ đạt mức trung vị là 40 trên thang điểm 100 [7]. Đáng chú ý, điểm trung bình về các biến cố bất lợi của thảo dược thậm chí chỉ đạt 13,33 trên 100 [7].
Thực tế này cho thấy ngay cả những tác dụng phụ của các cây thuốc thông thường cũng thường xuyên bị người dùng lẫn người bán xem nhẹ hoặc không nắm vững [7]. Nhiều người tự ý uống nước sắc đậm đặc của các loại rau cỏ họ cúc để "thanh nhiệt mát gan" trong nhiều tuần mà không lường trước các tương tác hóa sinh trong cơ thể. Khi các thành phần hóa thực vật như sterol, triterpene hay phenolic đi vào cơ thể với nồng độ cao [4], [2], chúng vẫn phải trải qua quá trình chuyển hóa và thải trừ phức tạp tại gan và thận.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Độc giả cần nhìn nhận rõ ràng rằng hầu hết bằng chứng về hài nhi cúc hiện nay mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) và động vật thí nghiệm (in vivo) [3], [6], [2]. Các thử nghiệm bảo vệ gan chống tổn thương do cồn hay BCG/LPS chỉ mới được thực hiện trên chuột C57BL/6 [3], [2]. Liều lượng bảo vệ gan 50 mg/kg hay 200 mg/kg ghi nhận trên chuột không thể tự ý ngoại suy hoặc quy đổi trực tiếp thành công thức uống cho con người [3].
Do đó, các kết quả khoa học nói trên chỉ mang ý nghĩa định hướng nghiên cứu cơ chế sinh học, chứng minh cây có chứa các thành phần chống oxy hóa và giảm phản ứng viêm [3], [6], [2]. Hoàn toàn chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để khẳng định khả năng điều trị hay dự phòng dứt điểm bệnh gan và đại tràng của hài nhi cúc.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu sử dụng hài nhi cúc như một món rau thông thường trong bữa ăn gia đình, người khỏe mạnh chỉ nên ăn với lượng vừa phải, chế biến dưới dạng nấu chín hoặc chần qua nước sôi để giảm bớt độ chát và các chất dễ gây kích ứng đường ruột [1]. Không nên tự ý sắc uống nước lá cô đặc dài ngày thay cho nước lọc hàng ngày.
Người bình thường khi sử dụng loại thảo mộc này lần đầu nên thử một lượng rất nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể, đề phòng nguy cơ mẫn cảm [1]. Trong trường hợp xuất hiện dấu hiệu chóng mặt, hạ huyết áp, đau bụng hoặc ngứa ngáy, cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Những ai đang mắc bệnh nền mãn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị huyết áp, tim mạch hay thuốc kiểm soát đường huyết bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm nào từ thảo mộc này.
Tóm lại, hài nhi cúc là một loại thực vật quen thuộc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [1], [4], [5]. Tuy nhiên, dược liệu chỉ mang lại sự an toàn khi dùng đúng người và đúng mức độ. Việc lắng nghe cơ thể, nhận thức rõ các nhóm chống chỉ định và tuân thủ tư vấn y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.