Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để giảm bớt căng thẳng và tìm kiếm giấc ngủ ngon sau chuỗi ngày áp lực. Trong số đó, kava (Piper methysticum), một loại cây có nguồn gốc từ các hòn đảo Nam Thái Bình Dương, từng nổi lên như một liệu pháp an thần tự nhiên vô cùng hứa hẹn [1]. Tuy nhiên, những thông tin về việc thảo dược này bị cấm tại nhiều quốc gia châu Âu do nguy cơ gây suy gan cấp đã khiến không ít người hoang mang.

Uống kava thực sự có gây độc cho gan hay không? Câu trả lời không đơn giản là có hay không, mà phụ thuộc rất lớn vào cơ địa cá nhân, nguy cơ tương tác thuốc, quy trình chế biến, chiết xuất và bộ phận của cây được đem vào sử dụng [1, 5, 7].

Cú sốc từ lệnh cấm kava tại các nước phương Tây

Trước năm 1998, các chất chiết xuất từ cây kava từng được đánh giá là giải pháp thay thế rất an toàn cho các loại thuốc giải lo âu tổng hợp, đồng thời mang lại nhiều lợi ích sức khỏe khác [1]. Cho đến cuối năm 2002, các đánh giá y khoa lớn vẫn tiếp tục xác nhận tính hiệu quả và độ an toàn của loại thảo dược này [1].

Tuy nhiên, bức tranh màu hồng nhanh chóng đảo chiều. Đến tháng 1 năm 2003, các chế phẩm chiết xuất từ kava đã bị cấm trên toàn bộ Liên minh Châu Âu (EU) và Canada, đồng thời bị Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (US FDA) đưa ra các cảnh báo và khuyến cáo nghiêm ngặt [1]. Động thái cứng rắn này diễn ra sau khi ghi nhận 11 trường hợp suy gan dẫn đến phải ghép gan, trong đó có 4 trường hợp tử vong [1]. Lệnh cấm này cũng được áp dụng tại các quốc gia như Đức, Pháp, Thụy Sĩ và Úc [2].

Tại Mỹ, dù các sản phẩm chứa kava vẫn tiếp tục được lưu hành ở các cửa hàng thực phẩm chức năng và chợ truyền thống, các biến cố nguy hiểm vẫn thi thoảng xuất hiện [2]. Điển hình là báo cáo lâm sàng năm 2003 ghi nhận một thiếu nữ 14 tuổi trước đó hoàn toàn khỏe mạnh đã phải nhập viện trong tình trạng suy gan cấp [3]. Bệnh nhân có tiền sử dùng sản phẩm chứa kava suốt 4 tháng [3]. Các biện pháp điều trị ban đầu như thay huyết tương đều thất bại, buộc bệnh nhân phải ghép gan khẩn cấp; kết quả sinh thiết gan cho thấy tình trạng hoại tử tế bào gan phù hợp với viêm gan do hóa chất [3].

Số ca suy gan thực tế và bản chất "độc tính đặc ứng"

Khi xem xét tổng thể các cơ sở dữ liệu y tế, có khoảng 78 trường hợp nhiễm độc gan được cho là có liên quan đến việc sử dụng kava [1]. Dù vậy, phân tích chi tiết cho thấy chỉ có 4 trường hợp có khả năng liên quan trực tiếp đến việc dùng đơn độc hoạt chất kavalactone của kava [1].

Khoảng 23 trường hợp khác có khả năng liên quan đến việc dùng kava nhưng lại đi kèm việc sử dụng đồng thời các hợp chất hoặc thuốc khác có tiềm năng gây hại cho gan [1]. Khi phân tích kỹ lưỡng, độc tính trực tiếp của dịch chiết kava ở người là khá nhỏ [1]. Độc tính trên gan của kava hiện nay được giới khoa học đánh giá là mang tính "đặc ứng" (idiosyncratic) – tức phản ứng bất thường hiếm gặp phụ thuộc vào cơ địa di truyền riêng biệt của từng cá thể [1, 5].

Cơ chế tác động: Kava ảnh hưởng đến gan như thế nào?

Các nhà nghiên cứu đã đặt ra nhiều giả thuyết về con đường mà kava có thể gây ảnh hưởng xấu tới tế bào gan. Ba cơ chế chuyển hóa chính của kavalactone đối với độc tính gan bao gồm: ức chế hệ enzyme cytochrom P450, làm giảm hàm lượng chất chống oxy hóa glutathione trong gan, và ở mức độ xa hơn là ức chế hoạt động của enzyme cyclooxygenase [1].

Khi hệ enzyme cytochrom P450 bị ức chế, khả năng kava tương tác với các loại thuốc uống cùng hoặc làm tăng độc tính của các chất độc gan khác là rất lớn [1]. Tuy nhiên, về mặt chuyển hóa rượu, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2006 chỉ ra rằng 4 hoạt chất kavalactone gồm (+/-)-kavain, methysticin, yangonin và desmethoxyyangonin ở các nồng độ 1, 10 hoặc 100 micromol/L đều không gây ức chế enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) [4].

Bên cạnh đó, cơ chế miễn dịch cũng được đưa vào tầm ngắm. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên gan chuột cô lập được truyền dịch đã kiểm tra độc tính của kavalactone [5]. Kết quả quan sát qua kính hiển vi điện tử cho thấy kavalactone gây tổn thương rộng trên lớp nội mô xoang gan chuột [5]. Đáng chú ý, tổn thương này đã giảm đáng kể khi gan chuột được xử lý trước bằng gadolinium chloride (chất làm vô hiệu hóa đại thực bào) [5]. Đồng thời, lượng glutathione khử không thay đổi đáng kể trong suốt quá trình truyền dịch [5]. Điều này gợi ý rằng các đại thực bào tại gan có thể là một yếu tố thúc đẩy tổn thương gan do kava [5].

Giải mã nghi vấn: Dung môi chiết xuất hay bộ phận thân lá?

Một trong những tranh cãi lớn nhất xoay quanh kava là: Liệu độc tính đến từ các dung môi chiết xuất hiện đại (ethanol/acetone) hay do việc dùng sai bộ phận của cây?

Theo truyền thống tại vùng Nam Thái Bình Dương, người dân chỉ ngâm rễ kava trong nước để làm đồ uống [5, 7]. Ngược lại, ngành công nghiệp phương Tây thường sử dụng ethanol hoặc acetone để chiết xuất hoạt chất [6]. Ban đầu, nhiều người nghi ngờ dung môi công nghiệp chính là thủ phạm. Tuy nhiên, một đánh giá tổng quan công bố năm 2011 chỉ ra rằng các ca tổn thương gan hiếm gặp vẫn xuất hiện ở cả người dùng dịch chiết nước truyền thống tại Nam Thái Bình Dương lẫn người dùng dịch chiết acetone hoặc ethanol tại phương Tây [6]. Điều này cho thấy dung môi chiết xuất không đóng vai trò căn nguyên chính [6].

Nghi vấn sau đó chuyển sang pipermethystine – một loại alkaloid pyridone. Nghiên cứu tế bào chỉ ra pipermethystine có thể gây độc cho ty thể trên dòng tế bào ung thư gan người HepG2 [2]. Đáng lưu ý, chất này phân bố rất nhiều ở lá và vỏ thân cây kava, trong khi phần thân rễ ngầm (rhizome) lại rất giàu hoạt chất sinh học kavalactone [2].

Dù vậy, các bằng chứng thực nghiệm lại cho thấy nhiều điểm bất ngờ:

Nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2008: Các nhà khoa học đã phân tích hàng loạt mẫu lưu sản phẩm thành phẩm kava tại thị trường Đức và các dịch chiết tự sản xuất từ rễ và thân cây [7]. Kết quả cho thấy pipermethystine hoàn toàn vắng mặt trong tất cả các mẫu rễ, mẫu sản phẩm lưu hành và dịch chiết với giới hạn định lượng là 45 ppm, trong khi lá cây kava chứa tới 0,2% pipermethystine [7]. Do đó, pipermethystine khó có thể là nguyên nhân gây độc trong các báo cáo ca bệnh liên quan đến dịch chiết ethanol tại Đức [7].

Nghiên cứu trên động vật năm 2007: Thử nghiệm trên chuột cống Fischer-344 (F-344) trong 2 tuần so sánh độc tính ngắn hạn của pipermethystine (liều 10 mg/kg) và dịch chiết rễ kava bằng acetone-nước (liều 100 mg/kg) [2]. Kết quả: Cả hai nhóm đều không bị thay đổi đáng kể chức năng gan và không xuất hiện độc tính gan nghiêm trọng (thể hiện qua các dấu ấn peroxy hóa lipid và chết tế bào như malondialdehyde, Bax, Bcl-2) [2]. Tuy nhiên, nhóm chuột dùng pipermethystine có sự gia tăng đáng kể glutathione trong gan, men chống oxy hóa Cu/ZnSOD, biểu hiện mRNA của TNF-alpha và các enzyme CYP 2E1, CYP 1A2 – dấu hiệu của sự thích ứng với stress oxy hóa và tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc [2].

Ngoài ra, đánh giá năm 2011 cũng lưu ý rằng dù pipermethystine và chất flavokavain B thể hiện độc tính tế bào trong ống nghiệm, bằng chứng về độc tính gan trên động vật sống ở điều kiện tương đương mức dùng của người vẫn còn thiếu [6]. Lượng flavokavain B tự nhiên trong dịch chiết thương mại phương Tây là quá thấp để gây hại gan, còn pipermethystine thì không phát hiện được [6]. Các chuyên gia đặt thêm nghi vấn về việc nguyên liệu kava có thể bị nhiễm độc tố nấm mốc (như aflatoxin) do quá trình thu hoạch và bảo quản trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm cao ở Nam Thái Bình Dương, nhưng giả thuyết này vẫn cần nghiên cứu thêm [6].

Hiệu quả đối với chứng rối loạn lo âu: Nghiên cứu nói gì?

Bên cạnh vấn đề an toàn cho gan, hiệu quả giải lo âu của kava cũng gặp phải những kết quả trái ngược. Một nghiên cứu gộp công bố năm 2006 đã phân tích dữ liệu từ 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên các bệnh nhân ngoại trú trưởng thành mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa (theo tiêu chuẩn DSM-IV) [8].

Mẫu gộp gồm 64 người tham gia, trong đó có 28 người dùng kava, 30 người dùng giả dược và 6 người dùng venlafaxine (thuốc đối chứng có hoạt tính) [8]. Kết quả phân tích gộp cho thấy:

  • Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm điều trị trong bất kỳ thử nghiệm nào [8].
  • Không tìm thấy tác dụng giảm lo âu của kava, thậm chí ở nhóm bệnh nhân có mức độ lo âu nền tảng cao hơn, giả dược còn cho kết quả vượt trội rõ rệt [8].
  • Về độ an toàn, không có bằng chứng nào về độc tính gan được tìm thấy ở nhóm dùng kava, và tất cả các phương pháp điều trị đều được dung nạp tốt [8].

Từ kết quả trên, nhóm nghiên cứu kết luận 3 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng này không ủng hộ việc sử dụng kava cho bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa theo chuẩn DSM-IV [8].

Những hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng kava chắc chắn 100% gây viêm gan cho bất cứ ai sử dụng. Thực tế, tỷ lệ tổn thương gan do kava rất hiếm gặp trên tổng số lượng người tiêu thụ rộng rãi trên toàn cầu [1, 5]. Độc tính trực tiếp của kava là rất nhỏ, và tỷ lệ lợi ích trên rủi ro của dịch chiết kava nhìn chung vẫn được đánh giá là tốt nếu so sánh với một số nhóm thuốc điều trị lo âu khác [1].

Một hiểu lầm khác là quy toàn bộ trách nhiệm cho các dung môi chiết xuất ethanol hay acetone. Các tổng quan khoa học cho thấy các trường hợp tổn thương gan vẫn ghi nhận ở cả cách dùng dịch chiết nước truyền thống, chứng minh dung môi không phải là nguyên nhân độc nhất [6]. Mặt khác, dù các giả thuyết về bộ phận thân lá chứa pipermethystine rất thuyết phục trong phòng thí nghiệm, việc kiểm tra các sản phẩm thương phẩm tại Đức lại không tìm thấy chất này [7].

Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là hầu hết các ca suy gan nặng đều chỉ dừng lại ở báo cáo ca bệnh riêng lẻ (case report) hoặc mang tính hồi cứu [1, 8]. Các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn có kiểm soát thường không ghi nhận độc tính gan [8], khiến việc xác định nguyên nhân chính xác (do cơ địa đặc ứng, tương tác thuốc ngầm, hay do nấm mốc aflatoxin trong khâu bảo quản) vẫn chưa thể đi đến kết luận tuyệt đối [1, 5].

Ai nên thận trọng tuyệt đối khi tiếp xúc với kava?

Mặc dù rủi ro trên diện rộng là thấp, hậu quả khi xảy ra tổn thương gan lại vô cùng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng và phải ghép gan [1, 8]. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người có tiền sử bệnh gan: Những người bị viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc có men gan cao tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ thảo dược này [1, 8].
  • Người đang dùng các loại thuốc khác: Do kavalactone có khả năng ức chế cytochrom P450 và tiềm ẩn tương tác làm khuếch đại độc tính của các chất khác, những ai đang uống thuốc điều trị mạn tính cần tránh kết hợp bừa bãi [1, 7].
  • Trẻ vị thành niên và trẻ em: Báo cáo lâm sàng đã ghi nhận ca suy gan kịch phát phải ghép gan ở thiếu nữ 14 tuổi [3], cho thấy nhóm đối tượng này không nên dùng các sản phẩm giảm lo âu từ kava khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp đầy đủ thông tin về mức độ an toàn của kava trên phụ nữ mang thai và cho con bú; do đó nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ và thận trọng tối đa.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Đối với người tiêu dùng đang tìm kiếm các giải pháp thư giãn tự nhiên, việc trang bị kiến thức là bước phòng ngừa quan trọng nhất:

  • Thận trọng với nguồn gốc xuất xứ: Tránh mua các sản phẩm kava trôi nổi, không rõ nguồn gốc hoặc không được kiểm định chất lượng sản xuất [3]. Nguy cơ nhiễm nấm mốc độc hại trong quá trình bảo quản nguyên liệu là một yếu tố không thể xem nhẹ [6].
  • Kiểm tra thành phần: Ưu tiên các sản phẩm chỉ sử dụng phần rễ truyền thống, tránh các sản phẩm tận dụng cả phần cành, vỏ thân hoặc lá cây [4, 7].
  • Liều lượng và thời gian: Không tự ý dùng kéo dài nhiều tháng liên tục [3]. Do trích đoạn nghiên cứu không nêu liều dùng tối ưu hay thời điểm cụ thể cho từng cá nhân, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
  • Lắng nghe cơ thể: Trong quá trình sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như mệt mỏi bất thường, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngừng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra [3].

Các chế phẩm từ thảo dược dù có nguồn gốc tự nhiên nhưng không đồng nghĩa với việc vô hại. Lệnh cấm kava ở châu Âu là lời cảnh tỉnh lớn về nguy cơ tương tác chuyển hóa và tính đặc ứng sinh học ở từng người dùng. Trước khi quyết định sử dụng kava để giải tỏa căng thẳng hay cải thiện giấc ngủ, hãy luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe lá gan.