Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để thanh lọc cơ thể hoặc hỗ trợ điều trị bệnh mà không nắm rõ độc tính tiềm ẩn. Trong đó, nhãn hương (tên khoa học là Melilotus officinalis) là loại cây thường được nhắc đến, nhưng không phải ai cũng biết các hợp chất bên trong thảo dược này có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe. Khi sử dụng sai cách hoặc dùng trên những thể trạng nhạy cảm, nhãn hương có thể đem lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích.
Trả lời cho thắc mắc ai không nên dùng nhãn hương, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng những người có bệnh lý về gan, phụ nữ mang thai, người bị rối loạn đông máu và những người chuẩn bị bước vào phẫu thuật là các nhóm đối tượng cần đặc biệt tránh xa hoặc phải hết sức cẩn trọng. Các hoạt chất có trong cây nhãn hương, đặc biệt là coumarin, đã được chứng minh có khả năng gây độc tính cho gan và làm tăng phản ứng viêm trên mô hình động vật [1].
Nhãn hương chứa hoạt chất gì và tác động ra sao?
Cây nhãn hương (Melilotus officinalis) là một loài thực vật họ đậu từng được sử dụng phổ biến làm cây thức ăn gia súc trong nông nghiệp [1]. Điểm đặc trưng lớn nhất của loài cây này là chứa hàm lượng đáng kể hợp chất coumarin [1]. Coumarin là một chất tự nhiên tạo nên mùi thơm đặc trưng, nhưng lại là tâm điểm gây lo ngại lớn cho giới khoa học vì khả năng gây độc tính và ngộ độc nghiêm trọng [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ cơ chế gây viêm và độc tính của coumarin có nguồn gốc từ nhãn hương [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng coumarin làm suy giảm quần thể lợi khuẩn Akkermansia muciniphila trong đường ruột [1]. Đồng thời, hợp chất này làm giảm số lượng tế bào hình đài và ức chế sự biểu hiện của các protein liên kết vòng như Claudin 1 và ZO-1 ở đại tràng [1]. Hậu quả là hàng rào ruột bị phá vỡ, dẫn tới tình trạng tăng tính thấm của ruột hay còn gọi là hội chứng rò rỉ ruột [1].
Khi hàng rào ruột suy yếu, coumarin kích thích tăng biểu hiện các gen tổng hợp lipopolysaccharide (LPS) của hệ vi sinh vật và làm tăng vọt nồng độ độc tố LPS trong huyết thanh [1]. Tình trạng này khiến độc tố tràn về gan, làm tăng các chỉ số căng thẳng oxy hóa tại đây [1]. Đặc biệt hơn, coumarin còn ức chế trực tiếp con đường tín hiệu Fxr và Shp ở gan, từ đó thúc đẩy phiên mã enzyme cholesterol 7-alpha hydroxylase (Cyp7a1) và làm gia tăng ứ đọng nồng độ acid mật toàn phần [1]. Chuỗi phản ứng liên hoàn này dẫn đến tình trạng nhiễm độc tế bào gan và gây viêm nhiễm toàn thân [1].
Bệnh nhân mắc bệnh gan: Nguy cơ nhiễm độc kép
Nhóm đối tượng đầu tiên cần kiên quyết tránh sử dụng nhãn hương là những người đang có các bệnh lý về gan, bao gồm viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan. Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên luôn giúp "mát gan", nhưng thực tế coumarin trong nhãn hương lại là tác nhân gây tổn thương gan nghiêm trọng đã được ghi nhận [1].
Trên mô hình động vật, coumarin từ cây nhãn hương đã chứng minh khả năng gây độc trực tiếp cho gan thông qua việc gây ứ tích acid mật và kích hoạt các phản ứng viêm mô hạt [1]. Khi các tế bào gan vốn đã bị xơ hóa hoặc viêm nhiễm mạn tính, việc nạp thêm các hợp chất ức chế thụ thể Fxr-Shp và làm tăng độc tố LPS từ ruột sẽ đẩy lá gan vào tình trạng quá tải nghiêm trọng [1]. Tế bào gan đang suy yếu sẽ mất đi khả năng tự bảo vệ, dẫn tới nguy cơ bùng phát đợt suy gan cấp nguy hiểm.
Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu về nhãn hương trên gan cũng ghi nhận một số kết quả trái chiều tùy thuộc vào dạng chiết xuất. Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên chuột nhắt trắng lại chỉ ra rằng chiết xuất cồn (methanolic) từ Melilotus officinalis ở liều uống 50 mg/kg và 100 mg/kg có khả năng làm giảm các chỉ số men gan như SGOT, SGPT, ALP, bilirubin toàn phần cũng như cải thiện albumin và protein huyết thanh khi gan bị tổn thương do paracetamol hoặc carbon tetrachloride [2]. Các nhà nghiên cứu cho rằng tác dụng bảo vệ này đến từ khả năng dọn gốc tự do của flavonoid và polyphenol có trong dịch chiết [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu năm 2017 là mới chỉ thử nghiệm trên chuột nhắt với mô hình nhiễm độc hóa chất nhân tạo [2]. Dữ liệu này hoàn toàn chưa được thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gan thật sự. Do đó, trước bằng chứng mới nhất năm 2025 về độc tính gây viêm gan của coumarin từ nhãn hương, người có bệnh gan tuyệt đối không được tự ý dùng cây này làm thuốc trị liệu hay thanh lọc [1].
Phụ nữ mang thai: Cẩn trọng trước nguy cơ cho mẹ và thai nhi
Phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng tiếp theo được khuyến cáo không nên sử dụng nhãn hương dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu chuyên sâu nào đánh giá độ an toàn của cây nhãn hương trực tiếp trên phụ nữ mang thai. Mọi dữ liệu về độc tính hiện có của coumarin mới chỉ dừng lại trên mô hình súc vật nuôi và động vật gặm nhấm trong phòng thí nghiệm [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại về thai kỳ cho thấy tình trạng gan của người mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến kết cục sản khoa [3]. Theo nghiên cứu y khoa năm 2020, bệnh lý gan mạn tính xuất hiện trong thai kỳ dù hiếm gặp nhưng luôn được xếp vào nhóm có nguy cơ cao [3]. Bệnh gan có thể làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cho cả người mẹ lẫn thai nhi [4]. Việc tiếp xúc với các chất có khả năng gây độc cho gan hoặc làm biến đổi chuyển hóa như coumarin trong nhãn hương có thể tạo ra những rủi ro khó lường cho thai phụ [1].
Bên cạnh đó, hướng dẫn sản phụ khoa quốc tế của FIGO năm 2025 cũng nhấn mạnh rằng nhiều bệnh lý rối loạn gan trong thai kỳ làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết sản khoa [5]. Người mẹ bị rối loạn chức năng gan cần phải được tối ưu hóa các chỉ số huyết học, chuẩn bị sẵn sàng các chế phẩm máu và tiểu cầu khi sinh nở [5]. Do nhãn hương có chứa coumarin tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan và gây viêm hệ thống, việc thai phụ dùng thảo dược này có thể làm suy giảm chức năng gan, gián tiếp đe dọa đến an toàn của cả mẹ và bé [1].
Chính vì vậy, do thiếu hụt dữ liệu an toàn trên người và đã có bằng chứng về độc tính ở động vật, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên thử nghiệm hay dùng nhãn hương [1]. Bất kỳ loại thảo dược nào dùng trong thai kỳ đều cần thông qua ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản khoa.
Người bị rối loạn đông máu: Nguy cơ chảy máu khó cầm
Rối loạn đông máu là tình trạng cơ thể bị khiếm khuyết các yếu tố đông máu hoặc suy giảm chức năng tiểu cầu, dẫn đến máu khó đông và dễ xuất huyết. Người thuộc nhóm này không nên tiếp xúc với nhãn hương do các tác động chuyển hóa phức tạp của loại cây này.
Cần làm rõ rằng trong các tài liệu nghiên cứu hiện có ở trên, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đo lường thời gian đông máu của thảo dược nhãn hương nguyên bản trên bệnh nhân mắc rối loạn đông máu người. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học xác lập mối liên hệ chặt chẽ giữa chức năng gan và quá trình cầm máu [5]. Hướng dẫn năm 2025 của FIGO chỉ rõ các rối loạn bệnh lý tại gan có liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ chảy máu [5].
Hầu hết các yếu tố đông máu thiết yếu trong cơ thể người đều được tổng hợp trực tiếp tại các tế bào gan. Trong khi đó, coumarin trong cây nhãn hương lại được chứng minh là tác nhân gây tổn thương tế bào gan và ức chế các con đường chuyển hóa mật [1]. Độc tính trên gan do coumarin có thể làm gián đoạn hoặc suy giảm năng lực tổng hợp các protein đông máu của gan [1]. Nếu một người vốn đã có sẵn bệnh nền rối loạn đông máu lại sử dụng nhãn hương, tác động gây hại gan của coumarin có thể khiến tình trạng xuất huyết trở nên trầm trọng hơn [1], [5].
Người sắp bước vào phẫu thuật: Rủi ro biến chứng chu phẫu
Tương tự như nhóm rối loạn đông máu, những bệnh nhân chuẩn bị thực hiện các can thiệp phẫu thuật ngoại khoa cần ngừng hoàn toàn và tránh xa nhãn hương. Quá trình phẫu thuật đòi hỏi hệ thống cầm máu của cơ thể phải hoạt động ở trạng thái tốt nhất để ngăn ngừa mất máu mất kiểm soát.
Theo các hướng dẫn chu phẫu đối với người có suy giảm chức năng gan, nguy cơ chảy máu luôn là mối đe dọa thường trực [5]. Các chuyên gia y tế khuyến cáo cần chuẩn bị sẵn các sản phẩm máu, khối tiểu cầu và có sự phối hợp chặt chẽ của bác sĩ gây mê hồi sức ngay từ sớm [5]. Gan cũng là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa các thuốc gây mê, thuốc giảm đau và kháng sinh dùng trong phẫu thuật [5].
Khi một người dùng thảo dược nhãn hương trước khi mổ, độc tính của coumarin có thể âm thầm kích hoạt phản ứng viêm và làm tổn thương các tế bào gan [1]. Chức năng gan bị biến đổi bất thường sẽ làm ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa thuốc gây mê và thuốc chu phẫu [5]. Hơn nữa, tình trạng viêm toàn thân và tăng tính thấm ruột do coumarin kích thích độc tố LPS huyết thanh có thể làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng hậu phẫu [1]. Do đó, người chuẩn bị làm phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ về tất cả các thảo dược đã dùng và ngưng nhãn hương từ sớm.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng nhãn hương
Một hiểu lầm rất tai hại hiện nay là quan điểm cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không độc". Trường hợp của cây nhãn hương là minh chứng rõ ràng nhất. Dù là thực vật tự nhiên và được dùng làm thức ăn gia súc lâu đời, coumarin trong nhãn hương lại là thủ phạm gây ngộ độc nặng cho nhiều loài động vật trong ngành chăn nuôi [1]. Thiên nhiên không đồng nghĩa với vô hại.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng các kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm hoặc trên chuột với công dụng thực tế trên người. Việc chiết xuất nhãn hương ở liều 50 mg/kg và 100 mg/kg cho thấy tác dụng hạ men gan trên chuột nhắt chỉ phản ánh tiềm năng chống oxy hóa của các hợp chất flavonoid riêng lẻ trong một điều kiện phòng thí nghiệm cụ thể [2]. Điều này không có nghĩa là người uống nước sắc nhãn hương cũng sẽ được bảo vệ gan như vậy, đặc biệt khi coumarin tự nhiên trong cây lại có khả năng gây độc tính ngược lại [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể tự ý gia giảm liều nhãn hương theo cảm tính để sử dụng an toàn. Thực tế, hàm lượng coumarin trong cây tươi hoặc cây phơi khô có thể biến động rất lớn tùy theo thổ nhưỡng, mùa vụ và cách chế biến [1]. Người tiêu dùng không có công cụ định lượng nồng độ coumarin, do đó việc tự dùng thảo dược này tại nhà luôn đi kèm nguy cơ quá liều và nhiễm độc tiềm ẩn [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Trước những cảnh báo khoa học về coumarin trong nhãn hương, việc sử dụng loài cây này cần phải hết sức thận trọng và tuân thủ các nguyên tắc y khoa nghiêm ngặt [1]. Hiện nay, các nhà khoa học nông nghiệp thậm chí đang phải nỗ lực nghiên cứu để lai tạo các giống nhãn hương mới có hàm lượng coumarin thấp hơn nhằm tránh gây ngộ độc cho vật nuôi [1]. Điều này cho thấy việc đưa thảo dược này vào cơ thể người cần sự dè chừng tối đa.
Nếu bạn thuộc một trong bốn nhóm đối tượng: người có tiền sử bệnh gan, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người có hội chứng rối loạn đông máu, và người đang chuẩn bị phẫu thuật, tuyệt đối không được tự ý uống trà, dùng cao hay dùng bột chiết xuất từ nhãn hương [1], [5]. Trong trường hợp vô tình đã sử dụng và có các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, vàng mắt, vàng da hoặc bầm tím dưới da, người dùng cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được xét nghiệm men gan và chức năng đông máu [1], [2], [5].
Đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh muốn tiếp cận các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần này, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải có sự kê đơn, giám sát từ các bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chứng chỉ hành nghề. Không bao giờ được dùng nhãn hương thay thế cho các loại thuốc điều trị bệnh gan hay bất kỳ bệnh lý nào khác do bác sĩ chỉ định [3], [5]. Hãy luôn chủ động trao đổi với bác sĩ về tất cả các loại thực phẩm bổ sung mà bạn đang dùng để phòng tránh các tương tác thuốc bất lợi.
