Thực hư tên gọi sâm Ô Linh và cơn sốt tìm kiếm dược liệu quý

Thời gian gần đây, sâm Ô Linh được nhiều người săn lùng và chia sẻ rầm rộ như một loại "thần dược" bồi bổ sức khỏe, giảm căng thẳng và cải thiện mất ngủ. Mang danh xưng là "sâm", nhưng thực chất đây không phải là một loài thực vật thuộc chi Nhân sâm (Panax). Sự nhầm lẫn này khiến nhiều người tiêu dùng tin rằng đây là loại thảo dược lành tính tuyệt đối, ai cũng có thể dùng được để nâng cao thể trạng.

Về bản chất tự nhiên, loại dược liệu này có tên gọi trong y học cổ truyền là Ô Linh Sâm (Wu Ling Shen) [1]. Đây là hạch nấm đặc biệt thuộc loài Xylaria nigripes, phát triển bên trong các tổ mối đã bỏ hoang sâu dưới lòng đất [1, 8]. Việc khai thác tự nhiên vô cùng khó khăn, tạo nên giá trị kinh tế cao và kéo theo tâm lý chủ quan khi sử dụng của không ít người tiêu dùng [2].

Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc hay dược liệu nào có hoạt tính sinh học mạnh mẽ cũng tiềm ẩn những tác động dược lý phức tạp. Việc tự ý sử dụng khi chưa nắm rõ các chống chỉ định y khoa có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường cho sức khỏe.

Những ai không nên dùng và cần đặc biệt thận trọng?

Trước băn khoăn về việc phụ nữ mang thai, người chuẩn bị phẫu thuật hay người đang dùng thuốc an thần có dùng được sâm Ô Linh hay không, câu trả lời trực diện từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý sử dụng. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú.

Đối với người sắp bước vào ca phẫu thuật, các hoạt tính sinh học của nấm Ô Linh có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa và các con đường dẫn truyền trong cơ thể. Do đó, việc tùy tiện dùng dược liệu này trước ngày mổ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho quá trình gây mê hồi sức và kiểm soát đông máu, dù các cơ chế trực tiếp trên người cần được làm rõ thêm.

Bên cạnh đó, nhóm người đang dùng thuốc điều trị trầm cảm, thuốc an thần hoặc các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cũng phải hết sức cẩn giác. Dược liệu này đã được chứng minh có tác động rõ rệt lên hệ thần kinh và liên quan đến hệ thống dẫn truyền thần kinh, việc kết hợp không có kiểm soát có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm.

Cơ chế tác động sinh học: Kháng viêm và chuyển hóa đường

Để hiểu vì sao sâm Ô Linh đòi hỏi sự thận trọng, cần xem xét các cơ chế tác động mà giới khoa học đã phân lập được từ loại nấm này. Trong y học cổ truyền, Xylaria nigripes thường được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng mất ngủ và chấn thương [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân tích hoạt tính kháng viêm từ thể quả nuôi cấy của nấm Ô Linh trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất hexane thể hiện khả năng bảo vệ mạnh nhất chống lại độc tính tế bào do LPS gây ra ở nồng độ 1 microgam/mL và ức chế sản sinh nitric oxide (NO) [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất có hoạt tính sinh học là XN-CP1 (ergostarien-3beta-ol) và XN-CP2 (ergosterol peroxide) [1].

Cả hai hợp chất này đều ức chế mạnh việc sản sinh các yếu tố gây viêm gồm NO, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và prostaglandin E2 [1]. Đặc biệt, hợp chất ergosterol peroxide (XN-CP2) cho thấy hoạt tính kháng viêm vượt trội thông qua việc ức chế biểu hiện của enzym tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) và enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) thông qua con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [1].

Ngoài ra, nấm Ô Linh còn can thiệp sâu vào quá trình chuyển hóa đường. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác dụng hạ đường huyết của dịch chiết nước Xylaria nigripes trên chuột cống trắng bị kháng insulin do dùng steroid [2]. Tác dụng hạ đường huyết rõ rệt được ghi nhận chỉ sau 60 phút dùng dịch chiết [2].

Cụ thể, ở chuột Wistar bình thường, đường huyết giảm 21% (từ 128,6 ± 12,5 xuống 100,9 ± 10,7 mg/dL) [2]. Ở nhóm chuột kháng insulin, mức đường huyết giảm tới 26% (từ 177,6 ± 12,5 xuống 133,3 ± 29,7 mg/dL) so với mức ban đầu [2]. Bằng kỹ thuật phân tích protein Western blotting, các protein truyền tín hiệu thụ thể insulin-1 (IRS-1) và chất vận chuyển glucose-4 (GLUT-4) tăng lần lượt 0,51 lần và 1,12 lần [2]. Đáng chú ý, chất đối kháng thụ thể serotonin là alpha-p-chlorophenylalanine đã ngăn chặn hiệu quả tác dụng hạ đường huyết này [2]. Điều này chứng minh nấm Ô Linh tác động hạ đường huyết có liên quan mật thiết đến hệ thống chất dẫn truyền thần kinh serotonin [2].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả và giới hạn an toàn

Cho đến nay, các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người của Xylaria nigripes vẫn còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu lâm sàng tiêu biểu nhất được công bố vào năm 2015 nhằm đánh giá hiệu quả và độ an toàn của dược liệu này đối với các triệu chứng trầm cảm ở bệnh nhân động kinh [3].

Đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, đa trung tâm kéo dài trong 12 tuần [3]. Tổng cộng có 104 bệnh nhân động kinh đáp ứng tiêu chuẩn được chia ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 vào nhóm dùng Xylaria nigripes (nhóm Ô Linh) hoặc nhóm dùng giả dược [3]. Bệnh nhân được theo dõi và tái khám định kỳ vào các tuần 0, 2, 4, 8 và 12 [3]. Kết thúc nghiên cứu, có 81 bệnh nhân hoàn thành đầy đủ tất cả các lần khám [3].

Kết quả cho thấy, tỷ lệ hiệu quả toàn diện đối với triệu chứng trầm cảm ở nhóm Ô Linh đạt 51,3% (n=39), cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 35,7% ở nhóm dùng giả dược (n=42, P=0.002) [3]. Đồng thời, nấm không làm thay đổi tần suất hay mức độ nghiêm trọng của các cơn co giật ở bệnh nhân động kinh [3]. Điểm số về chất lượng cuộc sống và thang đo mức độ lo âu liên quan đến cơn giật ở nhóm dùng dược liệu cũng được cải thiện rõ rệt hơn nhóm giả dược (P<0.05) [3].

Về mặt an toàn, đa số các tác dụng không mong muốn được ghi nhận trong nghiên cứu này đều ở mức độ nhẹ và không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm Ô Linh và nhóm dùng giả dược [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận Xylaria nigripes dung nạp tốt và có khả năng làm giảm triệu chứng trầm cảm trong 12 tuần can thiệp [3]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên nhóm bệnh nhân động kinh mắc kèm trầm cảm, không thể tự ý suy diễn mức độ an toàn này cho phụ nữ có thai hay các đối tượng bệnh lý khác [3].

Nguy cơ tương tác thuốc an thần và rủi ro trước phẫu thuật

Từ các dữ liệu cơ chế và lâm sàng nêu trên, những cảnh báo an toàn được đặt ra hoàn toàn có cơ sở khoa học rõ ràng. Thứ nhất, đối với người đang dùng thuốc an thần hoặc thuốc chống trầm cảm, chiết xuất sâm Ô Linh đã được chứng minh có tác động lên tâm thần kinh và cơ chế chuyển hóa liên quan đến hệ serotonin [1, 5]. Nếu tự ý kết hợp dược liệu này với các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) hay thuốc an thần, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc, làm tăng quá mức nồng độ chất dẫn truyền thần kinh hoặc gây quá liều tác dụng ức chế thần kinh trung ương.

Thứ hai, đối với người chuẩn bị phẫu thuật, nguy cơ đến từ hai khía cạnh: hạ đường huyết đột ngột và tương tác dược lý. Chiết xuất Ô Linh có khả năng làm hạ đường huyết nhanh chóng trong vòng 60 phút trên động vật [2]. Trong quá trình phẫu thuật, việc bệnh nhân phải nhịn ăn kết hợp với tác động hạ đường huyết của dược liệu có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tụt đường huyết chu phẫu cực kỳ nguy hiểm.

Bên cạnh đó, việc nấm chứa các hoạt chất ức chế mạnh enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) và tổng hợp prostaglandin E2 [1] có thể ảnh hưởng đến phản ứng viêm và cân bằng nội mô tương tự các thuốc kháng viêm. Do đó, người chuẩn bị làm phẫu thuật lớn hoặc can thiệp ngoại khoa cần ngưng sử dụng thảo dược này và thông báo rõ cho bác sĩ phẫu thuật cũng như bác sĩ gây mê.

Hiểu lầm nguồn gốc loài: Cẩn trọng dược liệu giả mạo

Bên cạnh các rủi ro về dược lý, một vấn đề lớn đối với người tiêu dùng là tính chuẩn xác của loài nấm được bày bán trên thị trường. Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là củ nấm lấy từ tổ mối thì đều có tác dụng chữa bệnh giống nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành giải trình tự gen của 54 mẫu Ô Linh Sâm (Wulingshen) thu thập từ các chợ dược liệu y học cổ truyền ở đồng bằng Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc [4]. Kết quả chỉ ra rằng các hạch nấm được bán trên thị trường thực tế xuất phát từ 6 loài Xylaria khác nhau, bao gồm X. nigripes, X. subescharoidea, hai loài mới được mô tả là X. neonigripes và X. rogersionigripes, cùng 2 loài khác mới chỉ được biết đến dưới dạng hạch nấm [4].

Các nghiên cứu phân loại khác tại Thái Lan và Đài Loan cũng xác định có hàng chục loài Xylaria cộng sinh với tổ mối Odontotermes formosanus hoặc đất xung quanh, như X. acuminatilongissima, X. atrodivaricata, X. escharoidea, X. cirrata hay loài mới X. iriomotensis [3, 6, 7]. Sự đa dạng loài phức tạp này đồng nghĩa với việc các sản phẩm trôi nổi trên thị trường có thể bị lẫn tạp chất, không đồng nhất về hàm lượng hoạt chất sinh học, tiềm ẩn rủi ro dị ứng và độc tính khó kiểm soát cho người sử dụng.

Khuyến cáo áp dụng và lời khuyên cân bằng

Để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe, người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua và sử dụng sâm Ô Linh qua những lời truyền miệng hay quảng cáo thổi phồng trên mạng xã hội.

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ: Tuyệt đối không dùng do hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần ngưng sử dụng dược liệu trước phẫu thuật và thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị.
  • Người có bệnh nền (đái tháo đường, động kinh, rối loạn tâm thần): Không được tự ý ngưng hoặc thay đổi liều lượng thuốc tây đang dùng để chuyển sang dùng sâm Ô Linh. Hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để theo dõi tương tác thuốc và chỉ số đường huyết.
  • Lựa chọn nguồn gốc: Nếu được chỉ định sử dụng, chỉ mua các chế phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép, có nguồn gốc kiểm định loài rõ ràng để tránh mua phải dược liệu giả hoặc nhầm lẫn loài nấm.

Nấm Ô Linh là dược liệu có nhiều tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc hỗ trợ tinh thần và chống viêm. Dẫu vậy, thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại. Việc hiểu rõ rủi ro, thận trọng trước các chống chỉ định và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa là nguyên tắc cốt lõi giúp bảo vệ sức khỏe của bạn và gia đình.