Cơn sốt tìm mua sâm xuyên đá và sự thật về độ an toàn

Thời gian gần đây, sâm xuyên đá (còn gọi là dây khát nước, tên khoa học Myxopyrum smilacifolium) trở thành mặt hàng được săn đón nhiều trên thị trường dược liệu truyền miệng. Nhiều người tiêu dùng tìm mua loại cây này dưới dạng củ rễ tươi, thân phơi khô hoặc bình rượu ngâm sẵn với niềm tin bồi bổ khí huyết, tăng cường sinh lực và thải độc cơ thể.

Tuy nhiên, hầu hết người dùng chỉ tiếp cận qua lời quảng cáo của người bán mà bỏ qua câu hỏi quan trọng nhất: Sâm xuyên đá có an toàn cho tất cả mọi người hay không? Trên thực tế, sâm xuyên đá vẫn là một loại cây rừng hoang dã chưa có đầy đủ hồ sơ đánh giá độc tính học lâm sàng bài bản trên cơ thể người.

Các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo, không phải thảo dược nào có nguồn gốc tự nhiên cũng hoàn toàn lành tính. Việc sử dụng dược liệu chứa các hoạt chất sinh học mạnh khi chưa rõ liều lượng có thể tạo áp lực lớn lên cơ thể, đặc biệt là ở những đối tượng có thể trạng nhạy cảm hoặc đang mắc bệnh nền mãn tính.

Sâm xuyên đá chứa những hoạt chất gì?

Để hiểu vì sao cần thận trọng khi sử dụng, trước hết cần nhìn vào các thành phần hóa học tự nhiên đã được phát hiện trong cây sâm xuyên đá (Myxopyrum smilacifolium). Nghiên cứu thực vật học ghi nhận loài cây này thuộc họ Ô liu (Oleaceae) [1].

Các nghiên cứu hóa học đã phân lập được nhiều hợp chất thuộc nhóm iridoid glucoside từ các bộ phận của cây [2], [1]. Cụ thể, từ rễ cây Myxopyrum smilacifolium, các nhà khoa học đã phân lập được 6 hợp chất iridoid glycoside mới đặt tên là myxosmosides A-F [2]. Trước đó, một nghiên cứu từ mẫu lá của loài cây này cũng tìm thấy các iridoid glucoside gồm myxopyroside và các este dimethyl forsythide của nó [1].

Bên cạnh nhóm chất iridoid, một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng chiết xuất rễ của cây Myxopyrum smilacifolium chứa lượng lớn chất chống oxy hóa tự nhiên [3]. Phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất methanol từ rễ có hoạt tính chống oxy hóa cao với giá trị IC50 đạt 16,39 microg/mL đối với gốc tự do DPPH và 19,80 microg/mL đối với gốc tự do ABTS [3].

Nghiên cứu này cũng xác định hàm lượng polyphenol và flavonoid dồi dào chính là yếu tố tạo nên tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) của rễ cây, đạt mức 247,73 +- 1,62 mg GA/g hoặc 163,93 +- 0.83 mg AS/g [3]. Định lượng sâu hơn qua kỹ thuật LC-MS/MS ghi nhận lượng rất cao quercetin (238,86 +- 5,74 đến 310,99 +- 1,44 microg/g) và luteolin (201,49 +- 7,84 đến 234,10 +- 2,54 microg/g) có trong rễ [3].

Bằng chứng khoa học hiện có: Mới dừng ở mức chiết xuất thực vật

Dù các kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng chống oxy hóa lớn của sâm xuyên đá [3], người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa "nghiên cứu phân lập chất trong ống nghiệm" và "nghiên cứu an toàn trên người". Cho đến nay, các dữ liệu khoa học về cây Myxopyrum smilacifolium chủ yếu dừng lại ở việc xác định cấu trúc hóa học của các iridoid [2], [1] và thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm [3].

Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người để chứng minh công dụng chữa bệnh hoặc xác định liều lượng an toàn của loại rễ cây này. Điều này đồng nghĩa với việc dược động học, khả năng chuyển hóa, liều độc tính và nguy cơ tương tác thuốc của sâm xuyên đá vẫn là một ẩn số lớn đối với y học hiện đại.

Khi đưa một lượng lớn chiết xuất thảo mộc vào cơ thể mà không rõ nồng độ an toàn, các hoạt chất đậm đặc có thể tác động khó lường lên các cơ quan nội tạng. Do đó, việc tự ý sắc uống lượng lớn hoặc ngâm rượu nồng độ cao tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích đối với một số nhóm người có cơ địa đặc thù.

4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với sâm xuyên đá

Dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý đối với các loại dược liệu chưa có dữ liệu lâm sàng, có 4 nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng sâm xuyên đá:

1. Phụ nữ mang thai

Thai kỳ là giai đoạn vô cùng nhạy cảm đối với bất kỳ chất hay dược liệu nào đưa vào cơ thể. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của sâm xuyên đá trên phụ nữ mang thai. Các hoạt chất phức tạp như iridoid glucoside [2] chưa rõ khả năng qua hàng rào nhau thai cũng như ảnh hưởng tới sự phát triển bình thường của phôi thai. Khi không có hồ sơ an toàn thai kỳ, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng thử loại thảo dược này.

2. Phụ nữ đang cho con bú

Tương tự thai kỳ, việc thảo mộc có bài tiết qua sữa mẹ hay không và ảnh hưởng thế nào đến hệ tiêu hóa, thần kinh của trẻ bú mẹ là điều chưa hề được nghiên cứu. Dữ liệu y khoa về sâm xuyên đá trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trống rỗng. Để bảo vệ nguồn sữa và sức khỏe non nớt của em bé, phụ nữ sau sinh đang cho con bú nên tránh hoàn toàn sâm xuyên đá.

3. Người mắc bệnh gan, thận mạn tính hoặc tiến triển

Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm chính chức năng chuyển hóa và bài tiết mọi hợp chất tự nhiên cũng như thuốc khi vào cơ thể. Ở những người có men gan tăng cao, viêm gan tiến triển, xơ gan hoặc suy thận mạn tính, khả năng lọc và đào thải độc chất đã bị suy giảm rõ rệt. Việc nạp vào các chiết xuất giàu hoạt chất đậm đặc [3] có thể khiến gan thận phải làm việc quá tải, làm tăng nguy cơ tổn thương gan thận cấp tính. Đặc biệt, thói quen ngâm sâm xuyên đá với rượu mạnh lại càng làm tăng gấp bội gánh nặng gây hại cho gan.

4. Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên

Cơ thể trẻ em, đặc biệt là hệ thống enzym chuyển hóa tại gan và chức năng lọc của cầu thận, chưa hoàn thiện như người lớn. Mọi dược liệu có dược tính cao và chưa chuẩn hóa liều lượng đều có thể gây ngộ độc hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng ở trẻ em. Do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác định liều an toàn cho lứa tuổi nhỏ, trẻ em không phải là đối tượng được phép sử dụng sâm xuyên đá.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược rừng

Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là quan niệm "cứ có chữ sâm là bổ" và "cây cỏ tự nhiên thì vô hại". Thực tế, tên gọi "sâm" ở nhiều địa phương thường chỉ là cách đặt tên dân gian dựa trên hình dáng rễ cây hoặc thói quen truyền miệng, không đồng nghĩa loài cây đó có dược tính tương đương với nhân sâm hay các vị thuốc bổ đã được nghiên cứu kỹ.

Thêm vào đó, việc ngâm sâm xuyên đá vào rượu gạo nồng độ cao để uống hằng ngày rất nguy hiểm. Rượu bản thân nó đã là một chất gây độc cho gan và hệ tim mạch. Khi ngâm chung với rễ cây hoang dã chưa rõ thành phần tạp chất, rượu có thể trở thành dung môi hòa tan cả những chất độc chưa biết, làm tăng nguy cơ ngộ độc rượu ngâm thảo mộc – tai nạn thường xuyên xảy ra tại các khoa cấp cứu.

Nhiều người cũng tin rằng dùng thảo dược không bao giờ có tác dụng phụ. Quan niệm này sai lầm, bởi bất kỳ hợp chất sinh học nào có khả năng chống oxy hóa hay tác động lên chuyển hóa cơ thể [3] cũng đều có thể gây phản ứng phụ nếu sử dụng sai cách, sai liều hoặc dùng trên người có cơ địa mẫn cảm.

Cách tiếp cận thận trọng và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu muốn sử dụng sâm xuyên đá như một vị thuốc dân gian trong đời sống, người tiêu dùng cần tuân thủ những nguyên tắc thận trọng sau:

  • Hỏi ý kiến bác sĩ: Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng, nhất là khi bản thân đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính.
  • Không tự ý tăng liều: Do chưa có quy chuẩn liều lượng chính thức từ nghiên cứu lâm sàng, người dân chỉ nên dùng ở lượng vừa phải, không lạm dụng uống thay nước lọc hằng ngày trong thời gian dài.
  • Tránh dùng rượu ngâm sâm bừa bãi: Thay vì uống rượu ngâm rễ cây không rõ nguồn gốc, việc sử dụng các dạng sắc nước đun sôi nhẹ nhàng với liều lượng vừa phải sẽ hạn chế bớt tác hại tiêu cực từ cồn đối với gan thận.
  • Dừng lại ngay khi có dấu hiệu lạ: Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, buồn nôn, vàng da, mẩn ngứa, mệt mỏi sau khi dùng, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Sâm xuyên đá là một loài cây bản địa có nhiều hoạt chất tự nhiên giàu tiềm năng chống oxy hóa trong ống nghiệm. Dẫu vậy, tiềm năng khoa học không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối trên mọi cơ thể người. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, cẩn trọng trước các loại rễ cây chưa có hồ sơ an toàn lâm sàng và đặt sức khỏe của chính mình lên trên những lời đồn thổi truyền miệng.