Nỗi lo giảm cân cấp tốc và cơn sốt mang tên Hoodia

Nhiều người tìm đến các sản phẩm giảm cân từ thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng nguồn gốc thực vật luôn an toàn, lành tính. Trong số đó, các chiết xuất từ cây Hoodia, đặc biệt là loài Hoodia gordonii, từng được quảng bá rầm rộ như một "thần dược" giúp kiềm chế cơn đói mà không gây mệt mỏi. Không ít người sẵn sàng chi tiền triệu mua các loại thực phẩm bổ sung chứa Hoodia xách tay hoặc bán trôi nổi trên mạng xã hội với mong muốn giảm mỡ nhanh chóng.

Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự vô hại như lời quảng cáo? Các nghiên cứu y khoa và báo cáo giám sát an toàn thực phẩm quốc tế cho thấy câu trả lời hoàn toàn trái ngược. Việc sử dụng các sản phẩm chứa thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.

Đặc biệt, những người mắc bệnh lý nền tim mạch, huyết áp cao, tiểu đường hoặc phụ nữ đang mang thai cần tuyệt đối tránh xa. Bằng chứng khoa học chỉ ra thảo dược này có thể gây tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị [1], [2], [3].

Cây Hoodia là gì và cơ chế tác động lên cơ thể ra sao?

Hoodia là một chi thực vật mọng nước có nguồn gốc từ các vùng khô cằn ở Nam Phi, thuộc họ Apocynaceae (trước đây được xếp vào họ Asclepiadaceae) [4], [5], [3]. Trong lịch sử, loài Hoodia gordonii được bộ tộc Khoi-San bản địa nhai trực tiếp để ngăn chặn cơn đói và cơn khát trong những chuyến đi săn bắn kéo dài [4], [3].

Theo các phân tích hóa học, thành phần hoạt tính sinh học chính được cho là tạo nên tác dụng giảm thèm ăn của loài này là hợp chất glycoside steroid có tên gọi P57 (thuộc nhóm 14beta-hydroxy pregnane glycoside) [4], [3], [6]. Khi đi vào cơ thể, hoạt chất này được cho là tác động lên các thụ thể neuropeptide tại hệ thần kinh trung ương và làm tăng lượng ATP ở vùng dưới đồi não bộ, từ đó tạo cảm giác no giả tạo [4], [3]. Ngoài loài H. gordonii, một loài khác là Hoodia parviflora cũng được nghiên cứu phát triển để làm nguyên liệu thay thế chứa các glycoside tương tự [7].

Mặc dù có cơ chế tạo cảm giác no, tác động của chiết xuất Hoodia không chỉ dừng lại ở hệ tiêu hóa. Hoạt chất trong cây còn kích thích trực tiếp lên hệ thần kinh giao cảm, làm giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine, dopamine và serotonin [8]. Chính tác động giao cảm này dẫn tới phản ứng làm giãn cơ trơn thông qua thụ thể beta-adrenergic, kéo theo sự kích thích bất thường lên hệ tuần hoàn, gây tăng nhịp tim và co thắt mạch máu [3].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói lên điều gì?

Hiệu quả giảm cân và tính an toàn của Hoodia hiện chưa được kiểm chứng đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao [1]. Bằng chứng khoa học về lợi ích thực tế của loại thảo dược này đối với sức khỏe con người vẫn còn rất yếu [1].

Một báo cáo thử nghiệm ngẫu nhiên pha I/II từ công ty Phytopharm kéo dài trong 15 ngày trên người ghi nhận nhóm dùng hoạt chất P57 có sự giảm đáng kể lượng calo tiêu thụ trung bình (p = 0,014) và lượng mỡ cơ thể (p = 0,035) so với nhóm dùng giả dược [4]. Thử nghiệm trên động vật cũng cho thấy tiêm P57 vào hệ thần kinh trung ương của chuột giúp giảm lượng thức ăn ăn vào trong 24 giờ tiếp theo [4].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính thần kinh giao cảm của sản phẩm chứa H. gordonii trên vòng tử cung cô lập của chuột đã phát hiện dịch chiết thảo dược gây giãn cơ trơn qua thụ thể beta-adrenergic, cơ chế trực tiếp giải thích tình trạng tăng huyết áp và tăng nhịp mạch đã được ghi nhận trên lâm sàng [3].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột đực làm thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST) khi dùng dịch chiết H. gordonii liều 25 và 50 mg/kg mỗi ngày qua đường uống (cả đợt cấp tính và đợt lặp lại trong 15 ngày) cho thấy thảo dược này làm tăng mạnh nồng độ serotonin, dopamine và norepinephrine ở não [8]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng nhắc lại rằng các báo cáo lâm sàng trước đó đã ghi nhận chiết xuất này gây tăng huyết áp và nhịp tim đáng báo động ở phụ nữ do hoạt tính giao cảm [8].

Về mặt độc tính di truyền, một nghiên cứu năm 2013 đánh giá bột khô phần trên mặt đất của loài Hoodia parviflora trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium (TA98, TA100, TA1535, TA1537) và Escherichia coli WP2 uvrA TA ở liều lên đến 5.000 mug/đĩa, cùng thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể trên tế bào lympho người (tiếp xúc 4 giờ ở liều 2.500 mug/mg và 44 giờ ở liều 1.000 mug/mg), đã kết luận loài H. parviflora không gây độc tính di truyền trong ống nghiệm [7]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ giới hạn trên tế bào vi khuẩn và lympho nhân tạo trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không phản ánh tính an toàn trên cơ thể sống phức tạp của con người [7].

Nguy cơ pháp lý và tình trạng sản phẩm kém chất lượng

Người tiêu dùng thường tin rằng cứ có nhãn mác nước ngoài là sản phẩm đã được kiểm duyệt nghiêm ngặt. Tuy nhiên, theo một tổng quan hệ thống năm 2020 về Hệ thống Cảnh báo Nhanh về Thực phẩm và Thức ăn Chăn nuôi của Châu Âu (RASFF), chiết xuất Hoodia gordonii là một trong những sản phẩm thảo dược giảm cân trái phép xuất hiện liên tục trong danh mục cảnh báo từ năm 1988 đến 2019 [2].

Cho đến nay, cả H. gordonii và loài thảo dược Acaciopsis rigidula vẫn chưa được cấp phép lưu hành như một loại thực phẩm mới (novel food) tại Liên minh Châu Âu do tính an toàn chưa được khoa học chứng minh [2]. Nhiều sản phẩm giảm cân trên thị trường sử dụng thảo dược này như một chất độn bất hợp pháp [2].

Bên cạnh đó, việc kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu là một bài toán hóc búa. Hoodia gordonii là loài thực vật được bảo vệ nghiêm ngặt tại Nam Phi, với hiệu suất chiết xuất hoạt chất tự nhiên cực kỳ thấp, chỉ dao động từ 0,003% đến 0,02% [6]. Do khan hiếm và đắt đỏ, nguy cơ làm giả hoặc pha trộn tạp chất độc hại là rất lớn [2], [6]. Một nghiên cứu năm 2011 ứng dụng phương pháp cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) phân tích 10 sản phẩm thương mại chứa Hoodia trên thị trường đã phát hiện sự sai lệch lớn về thành phần hóa học và chất lượng giữa các sản phẩm [5].

Những nhóm đối tượng tuyệt đối không nên dùng

Từ các tác động dược lý và nguy cơ tương tác thuốc, các nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt tránh sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào chứa Hoodia:

  • Người mắc bệnh tim mạch và tăng huyết áp: Chiết xuất thảo dược có hoạt tính giao cảm kích hoạt thụ thể beta-adrenergic, dẫn tới tăng nhịp tim và làm huyết áp tăng vọt bất thường [2], [3], [8]. Điều này làm tăng nguy cơ quá tải cơ tim, đe dọa trực tiếp người có tiền sử đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim hoặc suy tim [3].
  • Người mắc bệnh tiểu đường: Bằng chứng y khoa năm 2022 cảnh báo các sản phẩm hỗ trợ giảm cân chứa Hoodia có nguy cơ cao tương tác với các loại thuốc điều trị mà bệnh nhân thường không lường trước được [1]. Thêm vào đó, việc ức chế thèm ăn bất thường có thể làm đảo lộn khẩu phần dinh dưỡng, gây hạ đường huyết đột ngột ở người đang dùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của Hoodia trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú [1]. Thảo dược này chưa được chứng minh an toàn, lại có hoạt tính trên cơ trơn tử cung (như thí nghiệm trên mô tử cung chuột), do đó tiềm ẩn nguy cơ cực kỳ lớn đối với thai nhi và sự co bóp tử cung [2], [3].
  • Người đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc chống trầm cảm: Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất cây tác động trực tiếp và làm tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, noradrenaline và dopamine trong não chuột [8]. Nếu dùng chung với các thuốc tác động lên hệ thần kinh, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng [1], [8].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm giảm cân từ thảo dược

Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược truyền thống đã được sử dụng từ thời xa xưa thì hiển nhiên không có tác dụng phụ. Đúng là người thổ dân từng dùng Hoodia khi đi săn, nhưng đó là biện pháp sinh tồn tạm thời trong điều kiện thiếu thốn thức ăn khắc nghiệt, không phải là liệu trình dùng đều đặn hàng ngày để giảm cân thẩm mỹ kéo dài [4], [3].

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng thực phẩm bổ sung thì không có chống chỉ định hay tác dụng phụ như thuốc kê đơn. Thực tế, tổng quan y khoa năm 2022 chỉ ra rằng nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ và tương tác thuốc bất lợi ở các sản phẩm giảm cân không kê đơn như Hoodia gordonii là rất lớn, nhưng người tiêu dùng lại hầu như không hề hay biết [1]. Hơn nữa, việc thiếu các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao khiến cho mức độ an toàn lâu dài của chúng chưa từng được bảo đảm [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý cân nặng an toàn

Trước những cảnh báo từ các cơ quan kiểm định quốc tế, người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua và sử dụng các sản phẩm hỗ trợ giảm cân chứa chiết xuất Hoodia trôi nổi trên thị trường [2]. Do dữ liệu nghiên cứu về liều dùng an toàn và hiệu quả ở người còn thiếu sót trầm trọng, không có bất kỳ hướng dẫn y tế chính thức nào về liều lượng an toàn cho loại thảo dược này [1], [4].

Nếu bạn đang gặp vấn đề về thừa cân hoặc béo phì, con đường an toàn nhất là thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [1]. Bác sĩ sẽ đánh giá toàn diện các chỉ số tim mạch, đường huyết và tiền sử dùng thuốc để xây dựng phác đồ điều chỉnh lối sống, dinh dưỡng và vận động phù hợp [1]. Tuyệt đối không tự ý bổ sung các sản phẩm giảm cân cấp tốc mà không thông báo cho nhân viên y tế phụ trách, đặc biệt khi bạn đang điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào [1].