Trà thảo mộc từ hoa chuồn chuồn vàng (cúc sao nháy vàng) gần đây được nhiều người tìm kiếm để thanh nhiệt. Tuy nhiên, không phải loại thảo mộc tự nhiên nào cũng lành tính cho tất cả mọi người. Nhiều trường hợp gặp ngứa ngáy, nổi mẩn sau khi tiếp xúc hoặc uống trà làm dấy lên băn khoăn về độ an toàn của thức uống này.
Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc tiền sử kích ứng với cây họ Cúc (Asteraceae) tuyệt đối không nên dùng loại trà này. Các hợp chất hóa thực vật và kháng nguyên trong hoa có thể kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng, từ viêm da đến sốc phản vệ.
Chuồn chuồn vàng và họ thực vật Asteraceae
Cây chuồn chuồn vàng có tên khoa học là Cosmos sulphureus Cav., thuộc họ Cúc Asteraceae [1]. Họ Cúc là một trong những họ thực vật có hoa lớn nhất trên thế giới, phân bố khắp các châu lục [2]. Tại Bắc Mỹ, họ này chiếm tới 10% tổng số các loài thực vật có hoa [3]. Tại Mexico, trung tâm đa dạng sinh học của nhóm thực vật này, họ Asteraceae ghi nhận 417 chi và 3.113 loài [1].
Phân tích hóa thực vật năm 2023 trên Cosmos sulphureus xác nhận chiết xuất từ lá và hoa của loài này chứa nhiều hợp chất thứ cấp như terpenoid, polyphenol, tannin và flavonoid [1]. Các chất chống oxy hóa điển hình gồm axit chlorogenic, axit caffeic, rutin và quercetin [1]. Tuy nhiên, các đại diện của họ Asteraceae cũng chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có nguy cơ gây dị ứng tiếp xúc rất mạnh [2].
Nghiên cứu hình thái học phấn hoa năm 2021 bằng kính hiển vi quang học và quét điện tử (SEM) cho thấy phấn hoa của Cosmos sulphureus có dạng hình cầu dài (prolate-spheroidal) với lớp vỏ ngoài (exine) dày 6 micromet mang các gai nhọn (echinate) [4]. Lớp cấu trúc này giúp phấn hoa phát tán mạnh nhưng cũng tạo điều kiện cho các kháng nguyên bám dính vào da, niêm mạc đường hô hấp [4].
Cơ chế gây dị ứng và phản ứng chéo
Nguy cơ dị ứng từ các loài họ Cúc chủ yếu bắt nguồn từ nhóm sesquiterpene lactone (SLs) [2]. Hợp chất này có khả năng kích hoạt phản ứng mẫn cảm trên hệ miễn dịch, gây kích ứng và viêm da tiếp xúc [2]. Khi hệ miễn dịch đã nhạy cảm với một loại sesquiterpene lactone, nó có thể nhận diện nhầm các protein tương tự từ các cây khác cùng họ, gây hiện tượng phản ứng chéo [2], [5].
Ngoài sesquiterpene lactone, các dẫn xuất epoxythymol-diester (như 10-acetoxy-8,9-epoxy-thymol-isobutyrate) tìm thấy trong một số loài họ Cúc cũng đóng vai trò là chất gây viêm da tiếp xúc dị ứng mà không cần phụ thuộc vào cơ chế của sesquiterpene lactone [6].
Dị ứng liên quan đến họ Asteraceae không chỉ dừng lại ở viêm da. Phản ứng có thể tiến triển thành sốt cỏ khô (hay fever), hen suyễn, viêm da tiếp xúc theo mùa ở các chi trên, hoặc thậm chí là sốc phản vệ [2], [3]. Bệnh nhân nhạy cảm với dị nguyên họ Cúc còn đối mặt với hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (PFS) do phản ứng chéo nặng giữa phấn hoa và các sản phẩm tiêu dùng đường miệng [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng
Mối liên hệ giữa các loài họ Cúc và phản ứng dị ứng đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng thực tế:
Năm 2006, một nghiên cứu điều tra phản ứng dị ứng tiếp xúc với trà thảo mộc có nguồn gốc từ thực vật họ Asteraceae trên 20 bệnh nhân đã xác nhận dị ứng với sesquiterpene lactone [7]. Các bệnh nhân được dán miếng thử (patch test) với dịch chiết nước của 8 loại trà thảo mộc họ Cúc [7]. Kết quả ghi nhận 18/20 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 90%) có phản ứng dương tính với các loại trà thảo mộc này [7]. Thử nghiệm kết luận hầu hết bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm với sesquiterpene lactone đều dị ứng với các loại trà thương mại chế biến từ thực vật họ Cúc [7].
Năm 2011, Nhóm Nghiên cứu Viêm da Tiếp xúc Thụy Điển tiến hành thử nghiệm dán kiểm tra đa trung tâm kéo dài 1,5 năm trên 2.818 bệnh nhân tại 6 trung tâm da liễu [8]. Kết quả cho thấy 31 người (1,1%) phản ứng dương tính với hỗn hợp dị nguyên họ Cúc (Compositae mix) và 26 người (0,9%) phản ứng với hỗn hợp sesquiterpene lactone [8]. Đáng chú ý, có 2 trường hợp ghi nhận hiện tượng mẫn cảm chủ động ngay trong quá trình thử nghiệm [8].
Trước đó, một báo cáo lâm sàng năm 1985 ghi nhận 2 người bán hoa bị viêm da tiếp xúc do các loài cúc (Chrysanthema) [5]. Khi thử nghiệm dán miếng kiểm tra, cả hai bệnh nhân đều xuất hiện phản ứng chéo với loài Liatris spicata (một loài thảo mộc có 30 loài cùng chi, có nguồn gốc từ Mỹ và chứa nhiều sesquiterpene lactone) [5]. Báo cáo khẳng định sesquiterpene lactone giữa các loài cây bản địa khác nhau trong họ Cúc rất dễ phản ứng chéo lẫn nhau [5].
Năm 1988, một trường hợp khác ghi nhận một dược sĩ bị viêm da tiếp xúc dị ứng khi làm việc với cây Arnica sachalinensis thuộc họ Cúc [6]. Thử nghiệm dán với sesquiterpene lactone ban đầu cho kết quả âm tính, nhưng sau đó dị nguyên được xác định là hợp chất 10-acetoxy-8,9-epoxy-thymol-isobutyrate, chứng minh nguy cơ dị ứng trong họ thực vật này rất đa dạng [6].
Hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc họ Cúc
Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại. Quan niệm này sai lầm đối với người có cơ địa dị ứng. Thảo mộc tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất thứ cấp hoạt động mạnh; một số chất có lợi như polyphenol chống oxy hóa, nhưng một số chất khác như sesquiterpene lactone lại là dị nguyên mạnh [2], [1].
Quan niệm cho rằng đun sôi qua nước nóng sẽ loại bỏ hết chất gây dị ứng cũng không chính xác. Thử nghiệm trên các bệnh nhân nhạy cảm cho thấy dịch chiết ngâm nước của các túi trà thảo mộc họ Cúc vẫn tạo phản ứng kích ứng mạnh mẽ trên da và niêm mạc [7]. Phấn hoa có vỏ exine dày 6 micromet bám trên cánh hoa khô hoàn toàn có thể trôi vào nước trà và kích thích phản ứng quá mẫn [4].
Những nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người thuộc các nhóm sau đây không nên sử dụng trà chuồn chuồn vàng hoặc tiếp xúc trực tiếp với loài cây này:
Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Asteraceae (Compositae): Bất kỳ ai từng bị nổi mề đay, mẩn ngứa khi chạm vào hoa cúc, hoa cúc vạn thọ, cúc La Mã hoặc từng có kết quả dương tính với miếng dán sesquiterpene lactone mix [2], [8], [7].
Người mắc hội chứng viêm da tiếp xúc theo mùa: Bệnh nhân thường xuyên tái phát viêm da ở cánh tay, bàn tay vào các mùa hoa nở do tiếp xúc với phấn hoa trong không khí [3].
Nhóm nghề nghiệp có nguy cơ cao: Dữ liệu y khoa chỉ ra người làm việc ngoài trời, nông dân, người làm vườn, công nhân ươm cây, người cắm hoa, đầu bếp, người dọn dẹp và nhân viên cửa hàng tạp hóa là những đối tượng tiếp xúc nhiều nhất với độc tố và dị nguyên thực vật [2]. Dược sĩ hoặc người chế biến dược liệu tiếp xúc với nguyên liệu họ Cúc thô cũng đối mặt với nguy cơ mẫn cảm nghề nghiệp [6].
Người có cơ địa quá mẫn hô hấp: Người có tiền sử hen suyễn, sốt cỏ khô hoặc viêm mũi dị ứng khi tiếp xúc phấn hoa, do nguy cơ phản ứng chéo nghiêm trọng giữa phấn hoa và thực phẩm đường tiêu hóa [2].
Hướng dẫn nhận biết và xử trí an toàn
Không tự ý hái hoa chuồn chuồn vàng (Cosmos sulphureus) mọc dại hoặc trồng làm cảnh để phơi khô hãm trà. Hoa cảnh thường chứa nhiều bụi phấn, tạp chất và nguy cơ cao gây mẫn cảm tiếp xúc.
Nếu sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào thuộc họ Cúc lần đầu, cần thử với lượng rất nhỏ. Ngừng ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu: ngứa họng, sưng môi, nổi ban đỏ, phát ban dạng chàm trên da, khó thở hoặc đau bụng buồn nôn [2].
Bệnh nhân có bệnh nền da liễu hoặc cơ địa dị ứng phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi sử dụng. Miếng dán kiểm tra Compositae mix hoặc Sesquiterpene lactone mix có thể được bác sĩ sử dụng để xác định chính xác mức độ nhạy cảm của cơ thể [2], [8].
Lời khuyên cân bằng
Trà chuồn chuồn vàng chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tiềm năng nhưng mang nguy cơ dị ứng thực tế đối với người có cơ địa nhạy cảm [1], [7]. Thận trọng khi tiếp xúc, nhận biết đúng tiền sử dị ứng của bản thân và tham vấn bác sĩ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe khi sử dụng thảo mộc tự nhiên.
