Nhiều người Việt Nam thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà để nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa mất ngủ, đau nhức xương khớp. Trong đó, cây trinh nữ (còn gọi là cây xấu hổ hay hàm tu thảo) là một loài thảo mộc mọc hoang vô cùng phổ biến và thường xuyên được truyền miệng về các công dụng chữa bệnh. Tuy nhiên, liệu việc dùng loại cây này có thực sự vô hại đối với phụ nữ đang mang thai hoặc những người đang nỗ lực tìm kiếm con cái hay không?
Câu trả lời từ các dữ liệu khoa học là nhóm đối tượng này cần hết sức cẩn trọng và nên tránh xa việc sử dụng cây trinh nữ. Các thử nghiệm dược lý cho thấy các hoạt chất trong loài cây này có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ thống nội tiết, làm đảo lộn chu kỳ sinh sản tự nhiên và gây tác dụng ức chế thụ thai.
Dược liệu quen thuộc và thói quen tự ý sử dụng
Cây trinh nữ từ lâu đã đi vào đời sống dân gian như một phương thuốc dễ tìm để an thần, dịu cơn đau khớp và cải thiện giấc ngủ. Rất nhiều người giữ quan niệm rằng thảo dược mọc tự nhiên ngoài bờ rào, góc vườn thì luôn lành tính và không có phản ứng phụ. Thói quen thu hái toàn cây hoặc đào rễ về phơi khô, sao vàng rồi đun nước uống hàng ngày diễn ra phổ biến ở nhiều vùng nông thôn.
Dù vậy, y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian tại một số quốc gia cũng đã ghi nhận những tác động rất khác của loài cây này. Tại nhiều vùng nông thôn ở Ấn Độ, cây trinh nữ từ lâu đời đã được người dân bản địa sử dụng như một phương thuốc dân gian nhằm mục đích ngừa thai [1]. Điều này cho thấy các bộ phận của cây chứa những hoạt chất sinh học mạnh mẽ, có khả năng can thiệp sâu vào các quá trình sinh lý của cơ thể chứ không đơn thuần chỉ là một thứ trà giải nhiệt thông thường.
Việc tự ý sắc uống mà không nắm rõ thành phần hóa học hay liều lượng an toàn có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường. Đặc biệt, đối với cơ quan sinh sản của nữ giới – nơi hoạt động dựa trên sự cân bằng vô cùng tinh vi của các dòng hormone – bất kỳ một tác động ngoại lai nào cũng có thể dẫn tới sự xáo trộn chu kỳ rụng trứng hoặc làm tổn thương môi trường làm tổ của phôi thai.
Cây trinh nữ tác động thế nào đến chu kỳ sinh sản?
Để làm sáng tỏ kinh nghiệm dân gian về tác dụng tránh thai của cây trinh nữ, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm dược lý nghiêm ngặt nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng của chiết xuất từ rễ cây này lên hệ thống sinh dục. Nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành trên chuột bạch giống Swiss albino cái để theo dõi sự thay đổi của chu kỳ động dục cũng như khả năng sinh sản [1].
Trong thử nghiệm này, phần rễ cây trinh nữ được làm khô trong không khí rồi chiết xuất bằng dung môi methanol [1]. Sau đó, cao chiết methanol khô này được cho chuột bạch uống liên tục mỗi ngày trong vòng 21 ngày [1]. Các nhà nghiên cứu tiến hành theo dõi chặt chẽ từng giai đoạn của chu kỳ động dục, định lượng nồng độ các hormone sinh sản chủ chốt và đếm số lượng con non sinh ra ở cả nhóm chuột được cho dùng dịch chiết lẫn nhóm đối chứng [1].
Kết quả cho thấy, khi chuột được cho uống dịch chiết rễ cây trinh nữ với liều lượng 300 mg/kg thể trọng mỗi ngày, chiều dài của chu kỳ động dục đã bị kéo dài ra một cách rõ rệt [1]. Đặc biệt, giai đoạn nghỉ (diestrous phase) trong chu kỳ sinh sản của động vật thí nghiệm bị kéo dài thời gian đáng kể [1]. Điều này chứng tỏ sự phát triển bình thường của chu kỳ buồng trứng đã bị gián đoạn, làm chậm lại tiến trình chuyển đổi giữa các pha chuẩn bị cho sự thụ tinh.
Quan trọng hơn, thử nghiệm chỉ ra rằng số lượng con non sinh ra ở nhóm chuột được dùng chiết xuất rễ trinh nữ bị suy giảm rõ rệt so với nhóm bình thường [1]. Tác động này đã chứng minh đặc tính chống thụ thai rõ nét của rễ cây trinh nữ trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Mặc dù số lượng con sinh ra có xu hướng tăng trở lại trong giai đoạn ngừng thuốc sau đó, sự ức chế trong thời gian dùng dược liệu là rất rõ ràng [1].
Bằng chứng thực nghiệm: Cơ chế làm gián đoạn rụng trứng
Sự thụ thai chỉ có thể diễn ra thuận lợi khi buồng trứng hoạt động nhịp nhàng dưới sự điều hành của trục nội tiết từ vùng dưới đồi và tuyến yên. Khi phân tích các chỉ số hóa sinh trong máu của những con chuột thí nghiệm, các nhà khoa học đã phát hiện ra nguyên nhân cốt lõi dẫn đến việc suy giảm khả năng mang thai: chiết xuất rễ cây trinh nữ đã làm rối loạn quá trình tiết các hormone hướng sinh dục (gonadotropin) và hormone estradiol [1].
Hormone kích thích nang trứng (FSH) là yếu tố quyết định để nang noãn trưởng thành và chuẩn bị cho thời điểm rụng trứng. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ FSH trong máu ở các giai đoạn tiền động dục (proestrus) và động dục (estrus) của nhóm dùng chiết xuất rễ trinh nữ đã sụt giảm đáng kể so với nhóm đối chứng không dùng [1]. Sự ức chế nồng độ FSH này chính là nguyên nhân trực tiếp làm rối loạn chu kỳ động dục và ngăn cản quá trình rụng trứng bình thường [1].
Bên cạnh FSH, các hormone thiết yếu khác tham gia điều hòa chu kỳ sinh sản gồm LH, prolactin, estradiol và progesterone cũng đều bị chiết xuất rễ trinh nữ làm biến đổi quy luật giải phóng tự nhiên [1]. Khi nồng độ estradiol bị thay đổi và gonadotropin bị xáo trộn, niêm mạc tử cung sẽ không nhận được những tín hiệu sinh hóa phù hợp để dày lên, tạo điều kiện thuận lợi cho trứng làm tổ [1].
Từ những kết quả này, các tác giả nghiên cứu đã đưa ra kết luận rõ ràng rằng dịch chiết rễ cây trinh nữ sở hữu hoạt tính chống thụ thai nhờ khả năng kéo dài chu kỳ sinh sản và làm xáo trộn quá trình bài tiết các hormone hướng sinh dục [1]. Việc ức chế hormone FSH dẫn đến hệ quả làm ngừng trệ quá trình rụng trứng tự nhiên ở đối tượng thí nghiệm [1].
Độc tính và những ảnh hưởng toàn thân
Khi nghiên cứu về độ an toàn của cây trinh nữ, các nhà khoa học cũng đã thực hiện những khảo sát độc tính để xem xét phản ứng của cơ thể khi tiếp xúc với các bộ phận khác nhau của loài thảo mộc này. Một nghiên cứu tiến hành đánh giá độc tính cấp tính và bán trường diễn của dịch chiết cồn - nước từ lá cây trinh nữ trên đối tượng gà con giống Kabir [2].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, dịch chiết lá trinh nữ được dùng qua đường uống với một liều duy nhất dao động rất rộng, từ 40 đến 5120 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá không gây ra hiện tượng tử vong hay làm thay đổi hành vi bất thường ở các cá thể thí nghiệm [2]. Trong nghiên cứu bán trường diễn tiếp theo, khi cho động vật uống các liều 80, 160, 320 và 640 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 42 ngày, dịch chiết cũng không làm thay đổi sự tăng trọng hay lượng thức ăn, nước uống tiêu thụ [2].
Phân tích huyết học và sinh hóa trong nghiên cứu này cho thấy hầu hết các chỉ số đều không có sự khác biệt đáng kể, ngoại trừ việc ghi nhận hiện tượng tăng bạch cầu thoáng qua ở mức liều cao nhất là 640 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Ngoài ra, thử nghiệm trên màng đệm niệu nang phôi gà cũng chỉ ra rằng dịch chiết lá trinh nữ ở dải nồng độ từ 5 đến 320 microgam/mg không thể hiện hoạt tính ức chế tân sinh mạch máu [2].
Dù độc tính toàn thân dạng cấp tính từ lá cây ở mức liều thông thường không gây tử vong ngay lập tức trên động vật, những biến đổi về huyết học ở liều cao và đặc biệt là độc tính sinh sản đặc hiệu từ phần rễ vẫn là hồi chuông cảnh báo lớn [1], [2]. Rõ ràng, các hợp chất tự nhiên có trong cây trinh nữ có thể tác động đến nhiều hệ cơ quan khác nhau khi được dung nạp vào cơ thể qua đường tiêu hóa [1], [2].
Rủi ro tiềm ẩn đối với phụ nữ mang thai và đang mong con
Đối với phụ nữ đang mang thai, yêu cầu quan trọng nhất đối với cơ thể là sự ổn định tuyệt đối của hệ thống nội tiết, đặc biệt là nồng độ progesterone và estrogen để duy trì sự phát triển của thai nhi và bánh rau. Bất kỳ tác nhân nào có khả năng làm biến đổi sự bài tiết estradiol hay progesterone đều có thể kích thích các cơn co thắt tử cung hoặc làm suy giảm sự gắn kết của túi thai [1].
Với những phụ nữ đang trong giai đoạn mong con, việc canh ngày rụng trứng và chuẩn bị một lớp niêm mạc tử cung màu mỡ là điều kiện tiên quyết. Nếu sử dụng các bài thuốc hay nước sắc từ cây trinh nữ, sự sụt giảm FSH sẽ ức chế nang trứng lớn lên, khiến trứng không thể rụng đúng chu kỳ [1]. Việc chu kỳ sinh sản bị kéo dài lê thê và ức chế rụng trứng sẽ khiến cơ hội thụ thai tự nhiên bị triệt tiêu [1].
Thậm chí, trong trường hợp trứng đã thụ tinh thành công nhưng người phụ nữ vẫn vô tình uống các chế phẩm chứa hoạt chất của rễ trinh nữ, sự xáo trộn nồng độ hormone gonadotropin và estradiol có thể cản trở phôi di chuyển vào làm tổ an toàn trong buồng tử cung [1]. Điều này làm gia tăng nguy cơ sảy thai sớm hoặc thai ngưng phát triển mà người mẹ đôi khi không hề hay biết, chỉ nghĩ rằng chu kỳ kinh nguyệt của mình bị trễ.
Do đó, dù các nghiên cứu hiện tại được thực hiện trực tiếp trên mô hình động vật, những nguyên lý sinh lý học về trục nội tiết - buồng trứng có nhiều nét tương đồng ở các loài có vú. Sự thận trọng tối đa là nguyên tắc hàng đầu cần được tuân thủ để bảo vệ thai kỳ và khả năng sinh sản của nữ giới.
Những ngộ nhận thường gặp về thảo dược tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là cho rằng "thuốc Tây nhiều hóa chất độc hại, còn cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng không sao". Sự thật là hoạt chất trong cây cỏ chính là những tiền chất hóa học tự nhiên, và chúng hoàn toàn có khả năng tạo ra các tác động dược lý rất mạnh mẽ lên cơ thể con người. Cây trinh nữ đã được chứng minh có chứa các hợp chất làm thay đổi trực tiếp nồng độ hormone sinh sản [1].
Một ngộ nhận khác là nhiều người tin rằng cây trinh nữ có thể dùng để điều hòa kinh nguyệt hay "bổ máu, mát gan" cho phụ nữ chuẩn bị thụ thai. Thực tế hoàn toàn ngược lại: bằng chứng khoa học cho thấy rễ trinh nữ kéo dài chu kỳ động dục và kéo dài thời gian ở giai đoạn nghỉ, gây ức chế chứ không hề giúp điều hòa rụng trứng một cách tích cực [1]. Nếu phụ nữ bị chậm kinh hoặc buồng trứng đa nang tự ý dùng cây trinh nữ, tình trạng rối loạn rụng trứng có thể trở nên trầm trọng hơn [1].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc dùng ngoài da và dùng đường uống. Các bài thuốc đắp ngoài da để giảm đau sưng khớp có thể có mức độ hấp thu toàn thân thấp hơn, nhưng việc đun nước uống hàng ngày với nồng độ đậm đặc sẽ đưa một lượng lớn các hoạt chất vào máu. Khi các chất này thẩm thấu vào hệ tuần hoàn, chúng sẽ nhanh chóng tác động lên tuyến yên và buồng trứng [1].
Cuối cùng, việc truyền tai nhau về việc uống thảo mộc để dễ đậu thai con trai hoặc dưỡng thai mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa là một hành vi vô cùng rủi ro. Các vị thuốc Nam nếu không được kiểm soát nguồn gốc, định lượng và phân tích thành phần có thể chứa những độc chất sinh sản tiềm ẩn tương tự như các hợp chất trong rễ cây trinh nữ [1].
Đối tượng nào cần tuyệt đối thận trọng?
Dựa trên những bằng chứng dược lý học thực nghiệm, có những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa việc dùng cây trinh nữ dưới mọi hình thức đường uống:
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Sự biến đổi hormone do dược liệu gây ra có thể gây bất lợi nghiêm trọng cho sự an toàn của thai nhi và bánh rau [1].
Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang điều trị hiếm muộn: Tác dụng ức chế hormone FSH và làm gián đoạn quá trình rụng trứng sẽ cản trở hoàn toàn khả năng thụ thai tự nhiên cũng như làm giảm tỷ lệ thành công của các phương pháp hỗ trợ sinh sản [1].
Phụ nữ có tiền sử rối loạn kinh nguyệt, rong kinh, tắc kinh hoặc suy buồng trứng: Việc sử dụng chiết xuất có thể làm chu kỳ kinh nguyệt bị kéo dài và rối loạn thêm do sự sụt giảm FSH và biến đổi estradiol [1].
Người đang mắc các bệnh lý liên quan đến nội tiết tố nhạy cảm: Những xáo trộn trong việc giải phóng gonadotropin có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề về nội tiết mà người bệnh đang gặp phải [1].
Ngoài ra, những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cũng không nên tự ý phối hợp với nước sắc trinh nữ liều cao để tránh các tương tác thuốc không mong muốn hoặc hiện tượng biến đổi miễn dịch như tăng bạch cầu từng được ghi nhận trong nghiên cứu động vật [2].
Lời khuyên an toàn trong chăm sóc sức khỏe sinh sản
Đối với sức khỏe sinh sản, việc duy trì một lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân đối và tinh thần thoải mái luôn là nền tảng cốt lõi. Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nên bổ sung đầy đủ các vi chất cần thiết như axit folic, sắt, kẽm từ nguồn thực phẩm an toàn và các sản phẩm đã được kiểm định y khoa thay vì tìm đến các bài thuốc dân gian chưa rõ bằng chứng khoa học.
Khi gặp các vấn đề về giấc ngủ hoặc căng thẳng thần kinh trong giai đoạn mang thai hoặc chuẩn bị mang thai, chị em không nên tự ý dùng trinh nữ để an thần. Thay vào đó, hãy tìm đến các giải pháp an toàn hơn như tập yoga nhẹ nhàng, thiền định, ngâm chân nước ấm hoặc đi khám để nhận được sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa phụ sản.
Trong trường hợp bạn đã vô tình sử dụng nước sắc từ cây trinh nữ và phát hiện mình có thai hoặc đang gặp khó khăn trong việc thụ thai, hãy ngừng sử dụng ngay lập tức. Sau đó, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ phụ khoa trong lần khám thai gần nhất để được theo dõi sát sao sự phát triển của thai nhi và kiểm tra nồng độ nội tiết tố nếu cần thiết.
Tóm lại, cây trinh nữ dù là một cây thuốc quen thuộc trong dân gian nhưng rễ của nó chứa những hoạt chất có khả năng làm rối loạn chu kỳ sinh sản và chống thụ thai thông qua ức chế hormone FSH và estradiol [1]. Phụ nữ mang thai hoặc đang mong có con cần hết sức cảnh giác, tuyệt đối không tự ý dùng loại cây này để bảo vệ an toàn cho chính mình và thế hệ tương lai.
