Cây xuyến chi (tên khoa học Tridax procumbens) mọc hoang dại ven đường, bờ ruộng khắp nước ta. Nhiều người quen hái lá non nấu canh, hãm trà hoặc giã đắp vết thương theo kinh nghiệm truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn không ít nguy cơ nếu cơ địa không phù hợp.
Các dữ liệu nghiên cứu độc tính và dược lý cho thấy người dị ứng phấn hoa họ Cúc, phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và người suy giảm chức năng gan thận cần hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng.
Cơ chế tác động và những cảnh báo ban đầu
Xuyến chi chứa nhiều hợp chất sinh học có tác dụng kháng khuẩn, giãn cơ và kháng ký sinh trùng [1] [2] [3]. Các hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn mạch máu và mô tế bào [1] [2]. Khi đi vào cơ thể không kiểm soát, chúng có thể gây xáo trộn huyết động hoặc tổn thương vi thể ở các cơ quan chuyển hóa [1] [4].
Ngoài ra, vì xuyến chi thuộc họ Cúc (Asteraceae), phấn hoa và lông tơ của cây chứa kháng nguyên dễ kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức ở người nhạy cảm.
Nghiên cứu khoa học nói gì về xuyến chi?
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều đặc tính sinh học của thảo dược này:
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên mô động mạch chủ cô lập từ chuột nhằm tìm hiểu cơ chế hạ huyết áp trong y học cổ truyền [1]. Sau khi gây co mạch bằng noradrenaline, các nhà khoa học bổ sung dịch chiết nước lá xuyến chi (Tridax procumbens) với nồng độ tích lũy từ 0,15 đến 1,05 mg/mL [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết gây giãn cơ trơn mạch máu phụ thuộc vào nồng độ [1]. Dịch chiết cũng làm suy giảm phản ứng co thắt mạch do KCl và serotonin gây ra [1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới dừng lại ở mô mạch máu chuột cô lập, chưa kiểm chứng liều lượng an toàn trên người [1].
Nghiên cứu in vitro năm 2009 đánh giá hoạt tính của dịch chiết xuyến chi và hợp chất tinh khiết (3S)-16,17-didehydrofalcarinol trên tế bào ký sinh trùng Leishmania mexicana [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol ức chế ký sinh trùng với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 3 mcg/mL, trong khi hợp chất oxylipin đơn lẻ đạt IC50 là 0,478 mcg/mL [2]. Thử nghiệm trên tế bào động vật có vú bằng phương pháp nhuộm trypan blue và MTT không thấy độc tính tế bào [2]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trong ống nghiệm [2].
Nghiên cứu độc tính cấp đường uống công bố năm 2023 trên chuột cái chủng BALB/c đem lại cảnh báo quan trọng [4]. Chuột được cho uống dịch chiết methanol xuyến chi ở mức liều 2000 mg/kg và 5000 mg/kg [4]. Trong 72 giờ và theo dõi đến 14 ngày, dịch chiết thô không gây dấu hiệu ngộ độc lâm sàng và không làm thay đổi nồng độ men transaminase [4]. Tuy nhiên, nhóm chuột dùng hợp chất tinh khiết (3S)-16,17-didehydrofalcarinol (liều 300 và 500 mg/kg) xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc nặng và phần lớn tử vong [4]. Đáng lưu ý, kiểm tra mô bệnh học gan ở nhóm dùng dịch chiết xuyến chi phát hiện các tổn thương nhẹ ở tế bào gan [4].
Nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống trắng gây viêm gan bằng d-galactosamine/lipopolysaccharide (d-GalN/LPS) liều 300 mg/kg và 30 mcg/kg cho thấy xuyến chi có tiềm năng bảo vệ gan [5]. Động vật bị tổn thương gan tăng vọt men gan (AST, ALT, ALP, LDH, GGT) và bilirubin [5]. Phân đoạn không tan trong chloroform từ dịch chiết cồn phần trên mặt đất của cây xuyến chi giúp đưa các chỉ số này về mức bình thường [5]. Nghiên cứu này chỉ ra tác dụng bảo vệ trong mô hình bệnh lý cụ thể trên động vật, không đồng nghĩa việc dùng bừa bãi là an toàn [5].
Nghiên cứu năm 2024 khảo sát gel chitosan từ dịch chiết thân cây xuyến chi kháng vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa [3]. Đo độ hấp thụ quang học ở các nồng độ 25 mcg/L, 50 mcg/L và 100 mcg/L cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn tăng theo nồng độ [3]. Đây là ứng dụng ngoài da cho việc làm lành vết thương, không đại diện cho độ an toàn khi uống [3].
Bốn nhóm đối tượng cần tránh dùng xuyến chi
Dựa trên dữ liệu độc tính thực nghiệm và đặc tính thực vật học, 4 nhóm sau cần tránh:
Thứ nhất, người có cơ địa dị ứng phấn hoa họ Cúc. Tiếp xúc với phấn hoa, lông tơ của xuyến chi có thể gây nổi mề đay, viêm mũi dị ứng, khó thở, thậm chí sốc phản vệ.
Thứ hai, phụ nữ mang thai. Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của xuyến chi trên thai phụ. Tác động của các hợp chất sinh học và nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn có thể gây bất lợi cho thai kỳ. Phụ nữ có thai tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc thảo dược này.
Thứ ba, người có bệnh lý hoặc suy giảm chức năng gan, thận. Mặc dù có nghiên cứu chỉ ra tiềm năng hỗ trợ gan ở liều tinh chế [5], nghiên cứu độc tính năm 2023 chỉ rõ dịch chiết xuyến chi liều cao gây tổn thương vi thể ở tế bào gan chuột, đồng thời hoạt chất tinh khiết của cây gây tử vong trên động vật [4]. Gan thận yếu khó đào thải các hợp chất phức tạp, làm tăng nguy cơ ngộ độc.
Thứ tư, người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp. Dịch chiết lá xuyến chi có hoạt tính làm giãn cơ trơn mạch máu rõ rệt [1]. Người huyết áp thấp uống nước lá xuyến chi đậm đặc có nguy cơ tụt huyết áp quá mức.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng "cây cỏ mọc hoang luôn lành tính, uống càng nhiều càng mát gan". Đây là quan niệm sai lầm.
Cây xuyến chi hoang dại dễ tích tụ kim loại nặng, thuốc trừ sâu ven đường. Hơn nữa, hợp chất nội sinh của cây như falcarinol khi ở nồng độ cao đã được chứng minh có độc lực mạnh đối với chuột thí nghiệm [4]. Việc đun nấu thủ công không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất.
Hiểu lầm khác là dùng xuyến chi thay thế thuốc điều trị bệnh mạn tính. Thảo dược chỉ đang dừng ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm, không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực.
Ai nên thận trọng và cách dùng an toàn
Người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, dạ dày phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cây xuyến chi.
Nếu sử dụng ngoài da để sát trùng vết xước nhẹ, cần rửa sạch dược liệu để tránh nhiễm trùng cơ hội do vi khuẩn bám trên cây [3]. Khi uống, chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không tự ý sắc uống hàng ngày thay nước lọc.
Xuyến chi là cây thuốc dân gian tiềm năng nhưng tiềm ẩn rủi ro độc tính nếu dùng sai cách. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, lắng nghe cơ thể và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng.
