Uống nước xuyến chi khi đang dùng thuốc tiểu đường: Có an toàn?

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau dùng thêm các loại nước sắc thảo mộc mọc hoang quanh nhà để ổn định đường huyết nhanh hơn. Trong số đó, cây xuyến chi (còn được gọi là cỏ đĩ, quỷ châm thảo) là loại cây quen thuộc, dễ kiếm và được nhiều người nấu nước uống hằng ngày. Tuy nhiên, việc tự ý uống thêm các bài thuốc dân gian khi đang uống thuốc theo đơn của bác sĩ tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi này: Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường không nên tự ý uống nước xuyến chi. Việc kết hợp một thảo mộc có hoạt tính hạ đường huyết với thuốc tây y điều trị có thể tạo nên hiệu ứng cộng gộp nguy hiểm. Tình trạng này dễ khiến lượng đường trong máu tụt giảm đột ngột, dẫn đến nguy cơ hôn mê và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Nguy cơ tương tác thuốc và hạ đường huyết quá mức

Trong điều trị bệnh mạn tính, tương tác thuốc là một yếu tố luôn được các bác sĩ kiểm soát chặt chẽ. Khi hai hoặc nhiều chất cùng có tác dụng sinh học được đưa vào cơ thể cùng lúc, chúng có thể cản trở chuyển hóa của nhau hoặc nhân đôi tác dụng hạ đường huyết. Hiện tượng này dẫn tới biến chứng tụt đường huyết quá mức, khiến não bộ và các cơ quan không nhận đủ năng lượng hoạt động.

Một khảo sát năm 2012 tại bệnh viện tuyến ba ở Nam Ấn Độ trên bệnh nhân suy thận ghi nhận có tới 474 tương tác thuốc tiềm ẩn ^[1]. Trong đó, biến cố làm hạ hoặc tăng đường huyết chiếm 14,14% tổng số tương tác (với 67 trường hợp) ^[1]. Phân tích sâu hơn ở nhóm biến cố này, có tới 44,8% trường hợp liên quan đến việc phối hợp thuốc chẹn beta với insulin hoặc thuốc hạ đường huyết đường uống ^[1]. Điều này cho thấy đường huyết là một chỉ số rất nhạy cảm trước mọi sự phối hợp điều trị thiếu kiểm soát.

Ngay cả các thuốc không chuyên trị tiểu đường cũng có thể kích hoạt hạ đường huyết nguy hiểm khi tương tác với thuốc điều trị. Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh năm 1990 ghi nhận cụ ông 83 tuổi dùng glipizide 10 mg (hai lần mỗi ngày) đã bị hạ đường huyết có triệu chứng chỉ sau 3 ngày dùng thêm kháng sinh trimethoprim/sulfamethoxazole (TMP/SMX) ^[2]. Cơ chế được xác định là do TMP/SMX ức chế quá trình chuyển hóa glipizide, làm tăng nồng độ thuốc trong máu ^[2].

Năm 2010, một trường hợp khác cũng ghi nhận bệnh nhân 76 tuổi bị suy giảm chức năng thận dùng thuốc repaglinide (1 mg, 3 lần mỗi ngày) đã bị hạ đường huyết có triệu chứng sau 5 ngày uống thêm kháng sinh TMP/SMX ^[3]. Trimethoprim đã ức chế enzym chuyển hóa CYP2C8, làm tăng nồng độ repaglinide trong huyết tương ^[3]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2017 còn chỉ ra rằng việc kết hợp thuốc điều trị tiểu đường nhóm thiazolidinedione (TZD) cùng thuốc hạ mỡ máu nhóm fibrate cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ hạ đường huyết nặng ^[4].

Hoạt tính hạ đường huyết của xuyến chi qua các nghiên cứu

Tại sao nước xuyến chi lại đáng lo ngại khi kết hợp với thuốc tiểu đường? Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận loài cây này thực sự chứa các hoạt chất có khả năng làm giảm lượng glucose trong máu. Nếu người bệnh vừa uống thuốc hạ đường vừa uống thêm xuyến chi, tác dụng kép sẽ diễn ra mà không có sự kiểm soát về liều lượng.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 trên động vật đã đánh giá tác động hạ đường huyết của chiết xuất methanol 50% từ cây xuyến chi (Tridax procumbens) ^[5]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột cống trắng được gây tiểu đường bằng alloxan và chuột bình thường ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất xuyến chi không làm thay đổi đường huyết lúc đói ở chuột bình thường, nhưng lại làm giảm đáng kể đường huyết lúc đói ở chuột bị tiểu đường ^[5].

Cụ thể, hiệu quả hạ đường huyết của chiết xuất xuyến chi bắt đầu biểu hiện rõ từ ngày thứ 7 và giảm rất mạnh vào ngày thứ 30 để đưa đường huyết trở về mức bình thường ^[5]. Tác dụng làm giảm đường huyết của xuyến chi trong thử nghiệm này thậm chí còn rõ rệt hơn so với nhóm chuột đối chứng dùng thuốc glibenclamide (liều 10 mg/kg) ^[5]. Tuy nhiên, việc tăng liều chiết xuất từ 250 mg/kg lên 500 mg/kg trọng lượng cơ thể không tạo ra sự khác biệt đáng kể về mức đường huyết lúc đói ^[5]. Về thể trọng, lũ chuột tiểu đường được điều trị bằng chiết xuất xuyến chi đã có sự hồi phục cân nặng rõ rệt từ ngày thứ 15 sau khi uống ^[5].

Về mặt hóa thực vật, một nghiên cứu năm 2002 đã phân lập được hợp chất mới tridbisbithiophene cùng 4 hợp chất terpenoid đã biết từ cây xuyến chi, bao gồm taraxasteryl acetate, beta-amyrenone, lupeol và acid oleanolic ^[6]. Sự hiện diện của các hợp chất chuyển hóa thứ sinh này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên các hoạt tính sinh học đa dạng của cây.

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các kết quả thử nghiệm ban đầu cho thấy tiềm năng dược lý của xuyến chi, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo. Hầu hết các dữ liệu về tác dụng antidiabetic của thảo mộc này mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm.

Một bài tổng quan công bố năm 2022 đã chỉ rõ: Chiết xuất từ xuyến chi (Tridax procumbens) đã được ghi nhận có tác dụng chống viêm, giảm đau và chống tiểu đường trên các mô hình động vật ^[7]. Cụ thể, việc cho chuột bị tiểu đường dùng xuyến chi trong thời gian ngắn và bán cấp giúp làm giảm đường huyết lúc đói ^[7]. Ngoài ra, trên chuột thí nghiệm có chế độ ăn giàu cholesterol (1 g/100 g trọng lượng cơ thể), thảo mộc này còn giúp giảm cholesterol toàn phần, LDL, VLDL và triglycerid ^[7].

Tuy nhiên, bài viết nhấn mạnh rằng hiệu quả của xuyến chi trong việc kiểm soát đường huyết và làm giảm nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường chưa từng được nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng trên người ^[7]. Do đó, chưa có dữ liệu chính xác về độ an toàn, ngưỡng liều điều trị có lợi cũng như độc tính lâu dài của thảo mộc này trên cơ thể người bệnh. Việc tự ý áp dụng kinh nghiệm truyền miệng dựa trên các nghiên cứu ở động vật là điều hết sức nguy hiểm.

Hiểu lầm: Cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính

Sai lầm phổ biến nhất của nhiều bệnh nhân tiểu đường là tin rằng thảo mộc thiên nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được và có thể giúp "chữa dứt điểm" bệnh. Thực tế, bất kỳ hoạt chất tự nhiên nào có khả năng tác động sinh học lên đường huyết đều có thể gây độc hoặc gây biến chứng nếu dùng sai cách.

Cơ thể con người chuyển hóa thuốc và thảo dược qua cùng những hệ thống enzym gan và bài tiết qua thận. Khi người bệnh kết hợp bừa bãi, các thành phần hóa thực vật trong thảo mộc có thể cạnh tranh hoặc ức chế enzym chuyển hóa thuốc tây y [2, 7]. Tình trạng này làm nồng độ thuốc tồn đọng lâu trong máu, biến liều điều trị thông thường thành một liều độc gây hạ đường huyết kéo dài.

Hơn nữa, bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, đòi hỏi theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ và điều chỉnh liều thuốc chính xác đến từng miligam. Khi tự sắc nước xuyến chi uống, người bệnh không thể biết mình đã nạp vào bao nhiêu hoạt chất có tác dụng sinh học. Sự dao động đường huyết thất thường do uống nước lá không rõ liều lượng chỉ làm tăng thêm biến chứng suy thận, tổn thương mạch máu và thần kinh.

Ai cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ hạ đường huyết?

Hạ đường huyết là biến cố cấp tính nguy hiểm hơn cả tăng đường huyết. Khi chỉ số đường huyết tụt nhanh, người bệnh có thể bị run tay chân, vã mồ hôi, hoa mắt, lú lẫn, co giật và rơi vào hôn mê nếu không được cấp cứu kịp thời.

Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng trước nguy cơ tương tác gây hạ đường huyết:

• Người cao tuổi: Bệnh nhân lớn tuổi thường có chức năng chuyển hóa thuốc qua gan suy giảm và phản xạ thần kinh kém nhạy bén ^[2]. Khi bị hạ đường huyết, người già thường không nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo, rất dễ té ngã chấn thương hoặc hôn mê sâu ^[2].
• Người có bệnh lý suy thận, suy gan: Bệnh nhân suy giảm chức năng thận có nguy cơ tích tụ thuốc và các chất chuyển hóa trong cơ thể cao hơn nhiều lần so với người bình thường ^[3]. Tương tác thuốc dẫn đến hạ đường huyết rất dễ xảy ra ở nhóm đối tượng này [3, 7].
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường chuyên biệt: Những người đang dùng các nhóm thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết như sulfonylurea (glipizide, glibenclamide...), thuốc nhóm meglitinide (repaglinide) hay insulin cần tránh xa các loại nước lá thảo dược chưa được bác sĩ chỉ định [2, 3, 4, 7].
• Người đang phối hợp nhiều loại thuốc điều trị: Việc dùng đồng thời thuốc hạ áp, kháng sinh, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc giảm đau đã tiềm ẩn sẵn nhiều tương tác làm hạ đường huyết [1, 2, 3, 7, 8]. Nghiên cứu năm 2021 phân tích cơ sở dữ liệu cảnh giác dược của WHO (VigiBase) cho thấy thuốc giảm đau tramadol cũng làm tăng đáng kể nguy cơ báo cáo biến cố hạ đường huyết so với codeine, dù dùng đơn độc hay phối hợp với thuốc tiểu đường ^[8]. Uống thêm thảo mộc tự phát sẽ khiến nguy cơ này nhân lên gấp bội.

Lời khuyên thực tế cho người bệnh tiểu đường

Để kiểm soát bệnh an toàn và sống vui khỏe lâu dài, người bệnh đái tháo đường nên xây dựng cho mình lối sống lành mạnh và tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh:

• Duy trì dùng thuốc theo đơn: Uống thuốc hoặc tiêm insulin đúng liều lượng, đúng thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc tây y để chuyển sang uống nước lá dân gian.
• Thành thật với nhân viên y tế: Thông báo cho bác sĩ điều trị biết về tất cả các loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc loại cây cỏ bạn có ý định dùng thêm để được tư vấn tương tác thuốc cụ thể.
• Tập trung vào chế độ ăn uống chuẩn mực: Thay vì tìm kiếm các loại thảo dược kỳ diệu, hãy duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, kiểm soát lượng tinh bột, ăn nhiều rau xanh và uống đủ nước lọc mỗi ngày.
• Tự theo dõi đường huyết: Người bệnh nên trang bị máy đo đường huyết cá nhân tại nhà. Hãy kiểm tra đường huyết ngay khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đói cồn cào, run rẩy, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hoặc choáng váng.
• Xử lý nhanh khi hạ đường huyết: Luôn mang theo bên mình vài viên kẹo ngọt hoặc gói đường nhỏ để sử dụng kịp thời nếu có biểu hiện tụt đường huyết đột ngột, sau đó nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất.

Cây xuyến chi có thể chứa những hoạt chất sinh học tiềm năng cho y học trong tương lai. Dẫu vậy, việc tự ý hái lá sắc uống khi cơ thể đang phải chuyển hóa các loại thuốc điều trị đái tháo đường là một hành động mạo hiểm. Sự thận trọng và tuân thủ phác đồ của bác sĩ luôn là lá chắn tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn.