Nhiều gia đình có thói quen nấu canh bí đỏ, làm sữa bí đỏ hoặc cho trẻ nhỏ ăn dặm món này liên tục nhiều ngày trong tuần vì nghĩ thực phẩm tự nhiên càng ăn nhiều càng bổ. Tuy nhiên, không ít người hốt hoảng khi thấy lòng bàn tay, bàn chân hoặc chóp mũi của mình hay con trẻ dần chuyển sang màu vàng cam. Tình trạng này khiến nhiều người liên tưởng ngay đến các bệnh lý nguy hiểm về gan mật.
Thực tế, ăn bí đỏ mỗi ngày hoàn toàn có thể gây vàng da [1], [2], [3]. Đây là hiện tượng tăng caroten trong máu (carotenemia), một tình trạng lành tính xuất hiện khi cơ thể nạp quá nhiều tiền chất vitamin A từ thực phẩm [2]. Hiện tượng này không gây nguy hiểm tính mạng và sẽ tự biến mất khi bạn điều chỉnh lại chế độ ăn uống [2], [4].
Vì sao ăn nhiều bí đỏ lại khiến da đổi màu?
Bí đỏ là loại thực phẩm rất giàu sắc tố tự nhiên. Nghiên cứu xác định các hợp chất carotenoid trong bí đỏ cho thấy có bốn loại carotenoid chiếm ưu thế, trong đó beta-carotene là carotenoid chủ yếu ở hầu hết các loài bí đỏ [5]. Ngoài ra, bí đỏ còn chứa dồi dào alpha-carotene, lutein và zeaxanthin [5]. Các phương pháp phân tích quang phổ cũng khẳng định phần thịt, vỏ và hạt bí đỏ đều chứa lượng beta-carotene đáng kể, thay đổi tùy theo điều kiện môi trường như đất, nước, độ tuổi và loài thực vật [6].
Khi bạn ăn bí đỏ với số lượng lớn mỗi ngày trong thời gian dài, lượng beta-carotene nạp vào sẽ vượt quá nhu cầu chuyển hóa của cơ thể. Beta-carotene là tiền chất của vitamin A. Tình trạng da đổi màu vàng cam ở lòng bàn tay và lòng bàn chân là hệ quả của việc lắng đọng sắc tố do quá trình chuyển đổi carotenoid thành vitamin A diễn ra chậm [4]. Do lớp sừng (stratum corneum) ở các vùng này dày hơn nên hiện tượng vàng da do carotenemia thể hiện rõ rệt nhất tại lòng bàn tay và lòng bàn chân [4].
Phân biệt vàng da do bí đỏ và vàng da bệnh lý
Điểm mấu chốt để nhận biết hiện tượng tăng caroten trong máu do ăn uống là mắt và niêm mạc hoàn toàn không bị đổi màu [4], [7]. Trong bệnh lý gan mật thực sự, sắc tố mật bilirubin tăng cao sẽ khiến củng mạc mắt (tròng trắng) và niêm mạc dưới lưỡi có màu vàng đậm. Ngược lại, ở người bị vàng da do nạp thừa caroten, củng mạc mắt không bị vàng và niêm mạc miệng vẫn giữ màu sắc bình thường [4], [7].
Nhận thức rõ về tình trạng carotenemia giúp người bệnh và người chăm sóc phân biệt chính xác với bệnh vàng da do gan mật, từ đó tránh được những lo lắng không cần thiết cũng như các xét nghiệm tốn kém [3]. Tăng caroten trong máu do ăn nhiều thực phẩm giàu beta-carotene vốn là một tình trạng lành tính, không để lại di chứng nghiêm trọng và màu da sẽ trở lại bình thường khi thay đổi khẩu phần [2].
Nghiên cứu thực tế ghi nhận những gì?
Các tài liệu y khoa đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng về tình trạng đổi màu da do tiêu thụ thực phẩm chứa caroten:
Năm 1999, các bác sĩ báo cáo trường hợp một phụ nữ Nhật Bản 20 tuổi ăn bí đỏ cùng lượng rất hạn chế thức ăn khác mỗi ngày suốt 2 năm để giảm cân [1]. Lúc 18 tuổi, cô đã được bác sĩ gia đình ghi nhận tình trạng vàng da do caroten (aurantiasis cutis) và men gan bất thường, sau đó phải ngừng ăn bí đỏ [1]. Tuy nhiên, cô lại lén lút ăn quá nhiều các loại rau xanh đậm - vàng giàu beta-carotene khác, gan và rong biển trong khoảng 2 năm tiếp theo [1]. Sau đó, cô phải nhập viện cấp cứu vì sốt nhẹ, phù chi, viêm môi, khô da và đau đầu trầm trọng [1]. Sinh thiết gan cho thấy tế bào Ito tích mỡ trong khoang Disse, dẫn đến chẩn đoán ngộ độc vitamin A và tổn thương gan thứ phát sau rối loạn ăn uống [1]. Khi được điều chỉnh chế độ ăn uống thành công, các triệu chứng và nồng độ beta-carotene trong huyết thanh của cô đã hồi phục về mức bình thường [1].
Năm 1989, một trường hợp khác được ghi nhận ở bé gái 14 tuổi bị vàng da rõ rệt ở lòng bàn tay và lòng bàn chân suốt nhiều tháng do ăn rất nhiều cam mỗi ngày trong hơn một năm [7]. Khám lâm sàng cho thấy củng mạc mắt không vàng, niêm mạc không thiếu máu, tim phổi bình thường, gan lách không to và chức năng gan hoàn toàn bình thường [7]. Tuy nhiên, xét nghiệm nồng độ carotene trong huyết thanh tăng vọt lên mức 460 mcg/dl, trong khi ở trẻ khỏe mạnh cùng tuổi chỉ là 80 mcg/dl (khoảng tham chiếu bình thường là 50-250 mcg/dl) [7]. Sau khi được chuyên gia dinh dưỡng tư vấn chuyển sang chế độ ăn cân bằng trong 8 tuần, nồng độ carotene huyết thanh đã giảm về mức 270 mcg/dl và màu da được cải thiện rõ rệt [7].
Năm 2004, các bác sĩ cũng mô tả trường hợp carotenemia ở một bé gái 8 tháng tuổi da trắng do ăn nhiều thực phẩm đóng hộp chứa đậu xanh ăn dặm [3]. Báo cáo nhấn mạnh rằng bên cạnh cà rốt và bí đỏ mùa đông, tình trạng này còn có thể bắt nguồn từ các thực phẩm khác [3].
Năm 2016, nghiên cứu tổng hợp dẫn lại một ca lâm sàng ở cụ bà 69 tuổi có tiền sử ung thư vú bị sắc tố da màu vàng cam nổi rõ ở lòng bàn tay, bàn chân nhưng mắt và niêm mạc miệng không đổi màu; tình trạng này đã cải thiện sau khoảng 2 tháng điều chỉnh chế độ ăn không phù hợp [4]. Một trường hợp phụ nữ 68 tuổi khác bị đổi màu da đỏ cam ở bàn tay và bàn chân do ăn 1 kg quả hồng mỗi ngày, và dấu hiệu biến mất sau khi thay đổi thói quen ăn uống [4]. Báo cáo cũng ghi nhận một phụ nữ 66 tuổi bị vàng da sau khi dùng thực phẩm bổ sung chứa carotene đường uống [4].
Thời gian phục hồi màu da mất bao lâu?
Sự phục hồi màu da khi bị tăng caroten huyết thường diễn ra chậm rãi. Vì beta-carotene tan trong chất béo và tích tụ sâu trong lớp sừng dưới da, cơ thể cần thời gian để đào thải lượng sắc tố dư thừa ra ngoài qua quá trình thay thế tế bào da tự nhiên [4].
Dữ liệu lâm sàng cho thấy sau khi ngừng hoặc giảm mạnh các thực phẩm giàu caroten, màu da và chỉ số carotene trong máu bắt đầu cải thiện sau khoảng 8 tuần (2 tháng) [4], [7]. Tuy nhiên, tốc độ đào thải ở mỗi cá nhân có thể khác nhau tùy thuộc vào cơ địa và lượng sắc tố đã tích tụ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù carotenemia chủ yếu bắt nguồn từ chế độ ăn nạp quá nhiều thực phẩm chứa carotene, tình trạng này đôi khi có thể liên quan đến các bệnh lý chuyển hóa hiếm gặp [2]. Cụ thể, tăng caroten trong máu có thể đi kèm với chứng suy giáp, đái tháo đường, chán ăn tâm thần, bệnh lý gan hoặc bệnh lý thận [3]. Người mắc các bệnh nền này khi thấy da vàng cần được bác sĩ thăm khám để phân biệt nguyên nhân do ăn uống hay do rối loạn chuyển hóa bên trong cơ thể [3].
Một nghiên cứu năm 1995 ghi nhận bé gái 3 tuổi bị vàng da kéo dài và nồng độ carotenoid trong huyết tương cao gấp 3 lần bình thường dù không có tiền sử ăn nhiều carotene [8]. Sau 8 tháng áp dụng chế độ ăn kiêng thiếu carotene, bé vẫn còn tồn tại một số vùng da vàng ở nếp mũi má, lòng bàn tay và lòng bàn chân, và các xét nghiệm chuyên sâu gợi ý nguyên nhân do khiếm khuyết di truyền trong chuyển hóa carotenoid [8].
Ngoài ra, những người mắc chứng rối loạn ăn uống, ăn kiêng cực đoan chỉ dựa vào một vài loại rau quả như trường hợp bệnh nhân ăn bí đỏ và rau quả liên tục 2 năm để giảm cân có nguy cơ bị tổn thương gan và ngộ độc vitamin A nếu kết hợp quá mức với các nguồn giàu vitamin A khác như gan động vật [1]. Người lớn tuổi khi dùng các viên uống bổ sung carotene cũng cần chú ý theo dõi sự thay đổi của sắc tố da [4].
Ăn bí đỏ đúng cách trong thực tế
Bí đỏ là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, cung cấp nhiều beta-carotene, lutein và zeaxanthin có lợi cho cơ thể [5]. Dù vậy, bạn không nên lạm dụng ăn bí đỏ liên tục mỗi ngày trong thời gian dài.
Để tránh hiện tượng vàng da, bạn nên đa dạng hóa thực đơn hàng ngày, ăn xen kẽ bí đỏ với các nhóm rau củ khác thay vì ăn liên tục nhiều tuần. Khi cơ thể xuất hiện dấu hiệu vàng da ở lòng bàn tay hoặc bàn chân, hãy tạm dừng ăn bí đỏ và các thực phẩm giàu tiền chất vitamin A như cà rốt, quả hồng, cam hay đậu xanh [4], [7], [3]. Nếu sau khi điều chỉnh chế độ ăn uống mà màu da không cải thiện hoặc xuất hiện thêm triệu chứng vàng mắt, sốt, mệt mỏi, bạn cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ kiểm tra chức năng gan thận [1], [7], [3].
Nhìn chung, ăn bí đỏ mỗi ngày hoàn toàn có thể khiến da bị vàng cam do tích tụ beta-carotene, đặc biệt ở lòng bàn tay và lòng bàn chân [2], [4]. Đây là tình trạng lành tính, không nguy hiểm và sẽ tự hết sau khi bạn cân đối lại khẩu phần ăn [2], [4], [7]. Bạn hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức bí đỏ như một phần của chế độ ăn uống phong phú, điều độ và khoa học.
