Dùng rễ cây dây thuốc cá để đánh bắt thủy sản là tập quán lâu đời tại nhiều vùng nông thôn nước ta. Nhiều người tiêu dùng khi mua phải loại cá này thường lo ngại liệu chất độc khiến cá chết có ngấm vào thịt và gây ngộ độc cho người ăn hay không.

Hoạt chất chính trong dây thuốc cá là rotenone, chất có độc tính cực mạnh đối với các loài thủy sinh hô hấp qua mang nhưng độc tính cấp tính qua đường tiêu hóa ở động vật có vú thấp hơn đáng kể [1]. Mặc dù vậy, các nghiên cứu khoa học cho thấy tồn dư rotenone hoàn toàn có thể lưu lại trong mô và nội tạng cá sau khi đánh bắt [2], do đó việc tiêu thụ cá nhiễm hóa chất này vẫn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nếu không hiểu rõ bản chất.

Cơ chế tác động của rotenone đối với cá và người

Cây dây thuốc cá thuộc các chi thực vật như Derris (ví dụ Derris elliptica) và Lonchocarpus, chứa rotenone - một hợp chất tự nhiên thuộc nhóm isoflavonoid [3], [1]. Về mặt sinh hóa, rotenone là chất ức chế mạnh phức hợp I (Complex I) trong chuỗi hô hấp tế bào của ty thể, làm gián đoạn quá trình sản xuất năng lượng tế bào [1], [4].

Cá đặc biệt nhạy cảm với rotenone vì chúng hấp thụ trực tiếp chất độc hòa tan trong nước qua mang vào thẳng máu [1]. Khi vào cơ thể cá, rotenone gây tổn thương mô mang, hoại tử mô gan và ức chế các enzym chống oxy hóa cũng như enzym thần kinh [3]. Ngược lại, ở động vật có vú và con người, rotenone hấp thu kém qua ruột và được chuyển hóa hiệu quả trong đường tiêu hóa, khiến độc tính đường uống giảm đi đáng kể so với đường tiêm truyền tĩnh mạch [1].

Bằng chứng khoa học về độc tính của rotenone trên cá

Các nghiên cứu độc học xác nhận rằng cá có thể bị nhiễm độc hoặc tử vong ở nồng độ rotenone cực kỳ nhỏ trong nước [3], [5].

Năm 2015, nghiên cứu độc tính ngắn hạn trên phôi cá ngựa vằn (Danio rerio) và cá bảy màu (Poecilia reticulata) cho thấy nồng độ gây chết 50% sau 96 giờ (LC50-96h) ở phôi cá ngựa vằn chỉ là 12,2 microgam/lít [3]. Nồng độ nguy hại đối với 5% loài thủy sinh (HC5) được xác định là 3,2 microgam/lít [3]. Ở nồng độ từ 1 microgam/lít trở lên, enzym catalase và glutathione-S-transferase bị ức chế; nồng độ từ 2,5 microgam/lít gây tổn thương mô học ở gan và mang; nồng độ từ 10 microgam/lít ức chế enzym cholinesterase; nồng độ từ 25 microgam/lít làm thay đổi hành vi vận động của cá [3].

Năm 2007, một thử nghiệm trên cá hồi vân non (Oncorhynchus mykiss) ghi nhận biên độ rất hẹp giữa mức không gây chết (5,0 microgam/lít) và mức gây chết 100% (6,6 microgam/lít) trong 96 giờ [5]. Nồng độ LC50 sau 96 giờ được xác định là 5,80 microgam/lít (trong điều kiện có chất hữu cơ hòa tan, LC50 tăng lên từ 6,55 đến 7,75 microgam/lít do rotenone bám dính vào chất hữu cơ) [5]. Nghiên cứu chỉ ra ngưỡng nồng độ 3,0 microgam/lít đã làm suy giảm đáng kể khả năng bơi lội quan trọng (Ucrit), đồng thời rotenone làm giảm lượng oxy tiêu thụ đỉnh điểm của cá ở các nồng độ thử nghiệm [5].

Năm 2021, thử nghiệm trên cá trê nước ngọt Ấn Độ (Mystus cavasius) phơi nhiễm rotenone ở các mức 0, 2,5, 25 và 250 microgam/lít trong 2 ngày [6]. Ở nồng độ 250 microgam/lít, cá bị suy giảm đáng kể nồng độ chất dẫn truyền thần kinh dopamine (DA) và chất chuyển hóa DOPAC trong toàn bộ não, não trung gian và tuyến yên, đi kèm sự suy giảm số lượng tế bào thần kinh dương tính với tyrosine hydroxylase (TH+) [6]. Cá biểu hiện bơi chậm chạp, giảm hành vi ăn uống và tăng chỉ số sinh dục do ứ đọng trứng trong buồng trứng [6].

Độc chất có tích tụ trong thịt cá không?

Nhiều người cho rằng rotenone chỉ làm cá ngạt thở rồi tự tan biến mà không ngấm vào cơ thể. Tuy nhiên, các kỹ thuật hóa phân tích đã chứng minh chất này có tồn lưu trong mô cá [2].

Nghiên cứu phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng (HPLC) công bố năm 1988 đã định lượng trực tiếp dư lượng rotenone trong cơ thịt cá, nội tạng cá, tôm càng, vẹm nước ngọt và trầm tích đáy [2]. Phương pháp này đạt giới hạn phát hiện 0,005 microgam/gram đối với các mẫu mô sinh vật và 0,025 microgam/gram đối với mẫu trầm tích [2]. Tỷ lệ thu hồi rotenone thực nghiệm trong các mẫu mô được bổ sung chất chuẩn ở mức 0,1 microgam/gram đạt từ 87,7% đến 96,8% [2]. Đáng chú ý, các mẫu mô chứa 0,3 microgam/gram lưu trữ ở nhiệt độ âm 10 độ C trong 6 tháng vẫn giữ lại tỷ lệ hoạt chất từ 83,2% đến 90,5% [2].

Điều này chứng minh rotenone không chỉ ngấm vào mang mà còn có mặt trong thịt và phủ tạng cá, đồng thời tương đối bền vững khi đông lạnh ở nhiệt độ âm sâu [2]. Bên cạnh rotenone nguyên bản, các chế phẩm diệt cá còn chứa các hợp chất cùng nhóm như deguelin, rotenolone, tephrosin, 6alpha,12alpha-dehydrorotenone và 6alpha,12alpha-dehydrodeguelin [4].

Cơ chế phân hủy của rotenone và nguy cơ phơi nhiễm

Rotenone là một hợp chất tự nhiên có khả năng bị phân hủy quang hóa nhanh chóng khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời trong môi trường tự nhiên [7]. Tốc độ giải phóng rotenone cũng phụ thuộc vào độ pH của môi trường nước: ở môi trường axit (pH 5,5), độ giải phóng bị hạn chế; nhưng ở môi trường kiềm (pH 9,0), hoạt chất này được giải phóng nhanh hơn do lực đẩy giữa các phân tử [7].

Về độc tính trên động vật có vú, nghiên cứu tổng quan chỉ ra liều gây chết trung bình (LD50) đường uống ở chuột nhắt trắng là 350 mg/kg thể trọng, cao hơn rất nhiều so với liều tiêm tĩnh mạch là 2,8 mg/kg [1]. Đường ruột của người và động vật có vú có khả năng chuyển hóa và làm giảm độc lực của rotenone khi hấp thu ở nồng độ thấp [1]. Báo cáo lâm sàng năm 2009 về một cụ bà 86 tuổi uống trực tiếp một bát dịch nghiền cây thuộc chi Lonchocarpus để tự vẫn ghi nhận các triệu chứng suy hô hấp và mất ý thức xuất hiện sớm, nhưng bệnh nhân đã hồi phục tri giác và tự thở lại bình thường chỉ sau vài giờ điều trị triệu chứng hỗ trợ [8].

Tuy nhiên, việc phơi nhiễm bán cấp và mạn tính với rotenone lại làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về mặt thần kinh [1]. Nghiên cứu trên chuột cho thấy phơi nhiễm toàn thân với liều độc bán cấp gây thoái hóa chọn lọc các nơron dopaminergic tại vùng chất đen của não bộ, đi kèm sự tích tụ thể vùi alpha-synuclein - các đặc điểm sinh học tương tự bệnh lý thoái hóa thần kinh Parkinson [1]. Ngoài ức chế chuỗi hô hấp ty thể sinh gốc tự do oxy hóa (ROS), rotenone còn làm rối loạn động học của vi ống tế bào thần kinh [1]. Vì lý do an toàn này, việc sử dụng rotenone trong nông nghiệp và thủy sản đã bị bãi bỏ hoặc quản lý rất chặt chẽ tại nhiều quốc gia [1].

Hiểu lầm thường gặp về việc nấu chín cá dính thuốc

Nhiều người dân tin rằng chỉ cần nấu chín, đun sôi kỹ hoặc chiên ngập dầu là độc chất trong cá đánh bằng dây thuốc cá sẽ biến mất hoàn toàn. Dù rotenone phân hủy dưới tác động của nhiệt độ và ánh sáng trong tự nhiên [7], các trích đoạn nghiên cứu hiện hành không cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về nhiệt độ hay thời gian đun nấu cần thiết để phân hủy 100% dư lượng rotenone ngấm sâu trong thớ thịt cá [2].

Một hiểu lầm khác là độc tố chỉ đọng lại ở mật hoặc ruột cá. Dữ liệu thực tế cho thấy rotenone được phân tích và tìm thấy cả trong mẫu cơ thịt lẫn nội tạng của các loài thủy sinh bị nhiễm [2]. Việc loại bỏ ruột mang cá giúp giảm thiểu phần lớn nguy cơ, nhưng không loại trừ hoàn toàn dư lượng đã khuếch tán vào mô cơ [2].

Ai nên thận trọng với nguồn cá nghi nhiễm?

Mặc dù chưa có nghiên cứu dịch tễ riêng biệt trên từng nhóm dân số tiêu thụ cá đánh bằng dây thuốc cá, dữ liệu độc học cho thấy rotenone tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và quá trình hô hấp tế bào [6], [1]. Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Người có bệnh lý thoái hóa thần kinh hoặc gia đình có tiền sử bệnh Parkinson, do rotenone có tính chọn lọc gây tổn thương tế bào dopaminergic [1].
  • Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Đây là những đối tượng có hàng rào sinh học chưa hoàn thiện và rất nhạy cảm với các chất ức chế ty thể [3], [1].
  • Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan hoặc đường tiêu hóa, làm giảm hiệu quả chuyển hóa và giải độc rotenone tự nhiên của cơ thể [1].

Khuyến cáo áp dụng thực tế

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng nên áp dụng các biện pháp an toàn sau:

  • Nhận biết cá an toàn: Ưu tiên chọn mua cá còn sống, bơi lội linh hoạt, quẫy khỏe. Tránh mua cá có biểu hiện lờ đờ, bơi mất thăng bằng hoặc cá chết hàng loạt bất thường trôi dạt trên sông rạch [6], [3].
  • Sơ chế kỹ lưỡng: Nếu nghi ngờ cá sống trong nguồn nước bị đánh bả, phải mổ bỏ toàn bộ mang, nội tạng, cạo sạch màng đen trong khoang bụng vì nội tạng là nơi tích tụ nhiều độc chất [2].
  • Chế biến: Luôn nấu chín hoàn toàn, không ăn sống hoặc tái; kết hợp ăn đa dạng các loại thực phẩm và uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ cơ thể đào thải độc tố tự nhiên.
  • Xử trí khi ngộ độc: Trường hợp xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa, nôn mửa, khó thở hoặc lơ mơ sau khi ăn cá nghi nhiễm độc bả, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế theo dõi và hỗ trợ hô hấp kịp thời [8].

Tập quán dùng rễ dây thuốc cá để thu hoạch thủy sản đem lại năng suất nhanh nhưng lại để lại dư lượng rotenone trong mô cá [2]. Mặc dù độc tính cấp tính trên người thấp hơn nhiều so với cá, nguy cơ tích tụ và ảnh hưởng thần kinh lâu dài từ rotenone là có cơ sở khoa học [1]. Người tiêu dùng nên kiên quyết từ chối các loại cá đánh bắt bằng phương pháp hủy diệt này để bảo vệ sức khỏe thần kinh lâu dài.