Nhiều người thấy củ dền đỏ thẫm thì nghĩ ăn vào bổ máu ngay. Niềm tin dân gian "ăn gì bổ nấy" khiến loại củ này trở thành vị thuốc bổ máu tự nhiên được săn đón. Tuy nhiên, màu sắc thực phẩm không quyết định giá trị tạo máu trong cơ thể người.
Thực tế, màu đỏ đậm của củ dền đến từ sắc tố thực vật có tên betalaine chứ không phải do hàm lượng sắt tạo nên [1]. Củ dền quả thực có chứa sắt và hỗ trợ cải thiện các chỉ số máu trong một số trường hợp, nhưng việc xem loại củ này như một nguồn sắt dồi dào để thay thế thuốc chữa thiếu máu là hiểu lầm phổ biến cần được nhìn nhận đúng đắn dưới góc độ khoa học [1].
Màu đỏ của củ dền đến từ đâu và tác động cơ thể ra sao?
Nhiều người lầm tưởng củ dền chứa một lượng sắt khổng lồ khiến nó có màu đỏ tương tự huyết cầu. Về mặt hóa học thực vật, màu sắc này là nhờ nhóm sắc tố betalaine, một chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ [1]. Sắc tố này hoàn toàn khác biệt với phân tử hemin hay cấu trúc nhân sắt trong tế bào hồng cầu người.
Bên cạnh betalaine, củ dền (Beta vulgaris) chứa các khoáng chất và hoạt chất sinh học quan trọng bao gồm sắt, natri, kali và nhóm hợp chất nitrat tự nhiên [1]. Cơ chế mà loại củ này hỗ trợ hệ tuần hoàn không chỉ nằm ở việc cung cấp sắt đơn thuần. Nhờ chứa nitrat, nước ép củ dền giúp hạ huyết áp thông qua việc làm giãn nở các mạch máu và thư giãn các cơ trơn của thành mạch [1].
Hơn nữa, các chất chống oxy hóa tự nhiên và hoạt chất trong củ dền còn hỗ trợ điều trị thiếu máu bằng cách cải thiện khả năng vận chuyển oxy của các tế bào hồng cầu trong tuần hoàn máu [1]. Loại rau củ này cũng cung cấp folate, giúp gia tăng nồng độ chất này và phòng ngừa các dị tật bẩm sinh [1].
Bằng chứng nghiên cứu: Củ dền tác động thế nào đến chỉ số máu?
Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận can thiệp bằng củ dền mang lại sự thay đổi tích cực đối với một số chỉ số tế bào máu [1]. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều can thiệp thực tế về hiệu quả của củ dền đối với tình trạng thiếu máu do thiếu sắt [1].
Một thử nghiệm can thiệp theo dõi tác dụng của củ dền trên nhóm đối tượng gồm 7 phụ nữ trong độ tuổi từ 22 đến 24 tuổi [1]. Nhóm này được cho tiêu thụ 8 g củ dền mỗi ngày liên tục trong khoảng thời gian 20 ngày [1]. Kết quả phân tích huyết học sau can thiệp cho thấy sự gia tăng rõ rệt về nồng độ huyết sắc tố (Hb), lượng ferritin dự trữ và nồng độ sắt trong huyết thanh [1]. Đồng thời, các chỉ số về transferrin và tổng khả năng gắn sắt toàn phần (TIBC) của nhóm này đều giảm xuống, phản ánh tình trạng sắt trong cơ thể đã được cải thiện tốt hơn [1].
Một thử nghiệm khác đánh giá việc bổ sung nước ép củ dền với liều lượng từ 100 đến 200 mL cho thấy nồng độ Hb cũng gia tăng đáng kể [1]. Đáng chú ý, khi tiến hành can thiệp dùng 200 mL nước ép củ dền mỗi ngày kéo dài trong 6 tuần, các chỉ số huyết học gồm dung tích hồng cầu (HTC), số lượng tế bào hồng cầu (RBC), nồng độ sắt và lượng ferritin dự trữ đều đồng loạt tăng lên [1].
Ngoài ra, việc kết hợp củ dền dạng bột cùng với các chất bổ sung chứa sắt trong 14 ngày trên nhóm phụ nữ bị thiếu máu cũng mang lại kết quả tích cực, làm tăng nồng độ Hb, HTC và lượng hồng cầu [1]. So với các loại rau có hàm lượng sắt cao khác, củ dền có ưu điểm là giá thành thấp và dễ bảo quản [1].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện nay
Dù các kết quả cho thấy tiềm năng rõ ràng, bằng chứng khoa học hiện nay về củ dền vẫn có những điểm hạn chế nhất định cần lưu ý. Các nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên người thường có quy mô mẫu khá nhỏ, chẳng hạn như nghiên cứu tiêu thụ 8 g củ dền chỉ thực hiện trên 7 phụ nữ trẻ [1]. Thời gian can thiệp cũng tương đối ngắn, dao động từ 14 ngày, 20 ngày đến 6 tuần [1].
Thiếu máu thiếu sắt là một gánh nặng bệnh tật lớn trên toàn cầu, ảnh hưởng đặc biệt đến trẻ em, phụ nữ tiền mãn kinh và người dân ở các nước có thu nhập thấp hoặc trung bình [2]. Liệu pháp dùng sắt đường uống thông thường vẫn là lựa chọn điều trị đầu tay [2]. Việc tiêu thụ thực phẩm tăng cường sắt được coi là phương pháp hiệu quả để cải thiện nồng độ hemoglobin và ferritin huyết thanh, giúp giảm nguy cơ thiếu máu và thiếu hụt sắt kéo dài [2]. Củ dền có thể đóng vai trò như một nguồn thực phẩm hỗ trợ tự nhiên, giá rẻ, dễ bảo quản, nhưng chưa thể xem là biện pháp thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị y khoa khi cơ thể thiếu máu nặng [1, 3].
Cảnh giác với thực phẩm chức năng chiết xuất từ củ dền
Để tiện lợi, nhiều người tìm đến các sản phẩm thực phẩm bổ sung từ củ dền dưới dạng viên nén hoặc viên nang. Tuy nhiên, chất lượng thực tế của các sản phẩm này cần được xem xét cẩn trọng [2].
Một đánh giá các thông số hóa lý của các chất bổ sung từ củ dền lưu hành tại châu Âu năm 2021 chỉ ra sự biến thiên đáng kể về thông số vật lý giữa các lô sản phẩm, ngay cả từ cùng một nhà sản xuất [2]. Một số sản phẩm có thể gây rủi ro cho người tiêu dùng như khó nuốt, nghẹn, dính dạ dày và gây trợt hoặc loét dạ dày do kích thước, hình dạng liều dùng, độ không phân rã, độ cứng cao hoặc độ mài mòn cao [2].
Quan trọng hơn, theo công bố của nhà sản xuất, hầu hết các sản phẩm chỉ chứa một lượng củ dền đã qua chế biến không đáng kể, thường dưới 5 g rau tươi [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng chỉ những sản phẩm bổ sung có tăng cường thêm sắt mới xứng đáng được chú ý vì chúng mới có thể trở thành nguồn cung cấp sắt quan trọng [2]. Do đó, người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào các viên uống củ dền được quảng cáo thần thánh hóa mà cần kiểm tra kỹ thành phần.
Giải mã những hiểu lầm thường gặp về củ dền và máu
Hiểu lầm lớn nhất là củ dền màu đỏ thì tạo ra máu đỏ. Cơ thể không hấp thụ màu đỏ của thực vật để tổng hợp hồng cầu. Khi uống nhiều nước ép củ dền, một số người gặp hiện tượng nước tiểu hoặc phân có màu đỏ sẫm. Đây hoàn toàn là do sắc tố betalaine bài tiết qua đường tiêu hóa và bài tiết, không phải hiện tượng chảy máu hay dấu hiệu cho thấy cơ thể đã "thừa máu".
Hiểu lầm thứ hai là củ dền có thể tự chữa khỏi dứt điểm bệnh thiếu máu. Thiếu máu có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phức tạp: do thiếu sắt, mất máu kinh nguyệt nhiều, viêm loét đường tiêu hóa, hoặc các bệnh mạn tính, rối loạn di truyền hồng cầu. Uống nước ép củ dền đơn thuần không thể loại bỏ được các nguyên nhân gốc rễ này.
Ai nên thận trọng khi muốn bổ sung sắt?
Bổ sung sắt nói chung và các can thiệp tăng sắt nói riêng cần hết sức cẩn trọng đối với những người có nguy cơ ứ đọng sắt (iron overload) [1]. Tình trạng ứ sắt có liên quan đến nhiều bệnh lý như thiếu máu bất sản, thiếu máu nguyên bào sắt, hội chứng Blackfan-Diamond, thiếu máu Fanconi, thiếu máu ác tính, thiếu máu rối loạn sinh hồng cầu bẩm sinh, thiếu máu nhược sắc di truyền hoặc các bệnh lý huyết sắc tố như beta-thalassemia và thiếu máu hồng cầu hình liềm [1].
Đặc biệt, ở những bệnh nhân phải truyền máu mạn tính, cơ thể sẽ bị ứ đọng sắt nghiêm trọng do không có cơ chế tự đào thải lượng sắt dư thừa này [1]. Một đơn vị hồng cầu lắng truyền vào chứa khoảng 250 mg sắt, trong khi cơ thể người bình thường không thể bài tiết quá 1 mg sắt mỗi ngày [1]. Một bệnh nhân nhận 25 đơn vị máu mỗi năm sẽ tích lũy tới 5 g sắt trong cơ thể [1]. Nếu không được kiểm soát tốt, sự tích lũy sắt này sẽ dẫn đến bệnh tật nặng nề và tử vong [1]. Những người thuộc nhóm bệnh lý này tuyệt đối không được tự ý bồi bổ thêm các sản phẩm tăng cường sắt mà cần tuân thủ hướng dẫn thải sắt của bác sĩ chuyên khoa [1].
Cách dùng củ dền đúng cách và hiệu quả trong bữa ăn
Nếu bạn muốn tận dụng củ dền để hỗ trợ nâng cao sức khỏe tuần hoàn, việc chế biến và sử dụng đúng cách là rất quan trọng:
- Dạng dùng và liều lượng: Bạn có thể dùng củ dền tươi nấu chín trong bữa ăn hàng ngày với lượng khoảng 8 g hoặc uống nước ép củ dền từ 100 đến 200 mL mỗi ngày [1]. Việc duy trì nước ép củ dền liều lượng này trong vài tuần đã cho thấy hiệu quả nâng cao hemoglobin và dự trữ ferritin [1].
- Chế biến: Nên ép lấy nước tươi hoặc nấu súp thanh đạm. Hạn chế đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian quá lâu để tránh làm hao hụt các hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá.
- Kết hợp dinh dưỡng: Để tăng hiệu quả phòng ngừa thiếu máu, cần duy trì chế độ ăn đa dạng, bổ sung đầy đủ vitamin và sắt nhằm đạt được tác dụng bảo vệ tổng thể đối với sức khỏe tim mạch và giảm tỷ lệ tử vong [2].
Củ dền là một loại thực phẩm bổ dưỡng, giá thành bình dân, có chứa sắt, nitrat và betalaine giúp cải thiện khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu và hỗ trợ tăng các chỉ số máu [1]. Tuy nhiên, màu đỏ của củ dền không phải là thước đo của hàm lượng sắt, và loại củ này không phải là "thần dược" trị dứt điểm mọi dạng bệnh thiếu máu [1]. Hãy xem củ dền như một phần của chế độ ăn uống cân bằng, khoa học, và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn khi nghi ngờ bản thân bị thiếu máu bệnh lý.
