Mùa thu hoạch tới mang theo những quả hồng giòn ngọt, hồng đá đậm vị được rất nhiều người ưa chuộng. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn loại quả này bỗng gặp phải tình trạng trướng bụng, đầy hơi, thậm chí đau quặn thắt dữ dội. Nhiều trường hợp phải nhập viện cấp cứu do đường ruột bị bít tắc hoàn toàn bởi một khối bã rắn như đá [1].
Câu trả lời ngắn gọn là có: quả hồng đá chứa hàm lượng tannin thực vật rất cao, đặc biệt khi quả chưa chín kỹ hoặc còn vị chát, dễ hình thành khối bã thức ăn cứng chắc (gọi là diospyrobezoar) trong dạ dày và ruột non [1], [2]. Tình trạng này có thể cản trở đường tiêu hóa lưu thông, gây bán tắc hoặc tắc ruột hoàn toàn và tiềm ẩn biến chứng thủng ruột nguy hiểm nếu không được phát hiện, can thiệp kịp thời [3].
Cơ chế tạo khối bã dạ dày từ tannin trong quả hồng
Khối bã thức ăn trong đường tiêu hóa xuất hiện ở dưới 1% dân số nói chung và được chia thành bốn dạng chính: bã thực vật (phytobezoar), bã lông tóc (trichobezoar), bã từ sữa (lactobezoar) và bã do thuốc (pharmacobezoar) [3]. Trong đó, bã thực vật là loại phổ biến nhất trong ống tiêu hóa, hình thành từ các chất xơ thực vật mà cơ thể con người không thể tiêu hóa như cellulose, hemicellulose, lignin và tannin [3]. Khối bã hình thành riêng do ăn quá mức quả hồng (tên khoa học Diospyros kaki) được xếp thành một phân nhóm đặc thù mang tên diospyrobezoar [3].
Cơ chế bệnh sinh bắt nguồn từ sự tương tác hóa học giữa các hợp chất có sẵn trong quả hồng và môi trường dịch vị [1]. Vỏ và thịt của quả hồng chứa nồng độ tannin thực vật đậm đặc [1]. Khi đi vào dạ dày, chất tannin này gặp môi trường axit sẽ đông tụ và kết tủa lại thành một hợp chất polyme dạng keo dẻo quánh [4]. Đồng thời, tannin liên kết mạnh với các protein có trong dịch tiêu hóa để tạo ra tannin-protein không tan trong nước [4].
Chất kết dính dạng keo này bao bọc, giữ chặt các mẩu vụn bã thực vật, chất xơ thô không tiêu hóa được từ thức ăn như cellulose và hemicellulose [1], [4]. Ngoài ra, đặc tính làm săn se của chất tannin còn làm giảm tiết chất nhầy ở niêm mạc ruột và ức chế nhu động co bóp của ống tiêu hóa [4]. Các yếu tố này kết hợp biến các mảnh vụn thức ăn tích tụ thành một khối bã thức ăn kết khối ngày càng lớn và cứng chắc [1]. Đáng chú ý, các khối bã bện từ quả hồng có độ cứng cao hơn đáng kể so với các loại bã thực vật thông thường khác, gây nhiều khó khăn cho việc dùng thuốc làm tan hoặc can thiệp nội soi tán vụn [1], [2].
Bằng chứng y khoa: Những ca bệnh tắc nghẽn đường tiêu hóa
Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều báo cáo lâm sàng về các ca tắc ruột và nghẽn lối thoát dạ dày do khối bã hồng gây ra trên người [1], [5]. Các nghiên cứu này cho thấy sự đa dạng về lứa tuổi, đối tượng và mức độ nghiêm trọng của bệnh cảnh lâm sàng [3], [2].
Một báo cáo năm 2016 mô tả trường hợp người đàn ông 57 tuổi nhập viện cấp cứu với các triệu chứng đau bụng âm ỉ từng cơn, sờ thấy khối u ở bụng và nôn ói liên tục [1]. Bệnh nhân được chẩn đoán bị tắc nghẽn môn vị dạ dày do nhiều khối bã thức ăn quả hồng khổng lồ chèn ép [1]. Báo cáo ghi nhận rằng sự xuất hiện của khối bã hồng làm nghẽn lối ra của dạ dày là một trường hợp hy hữu vì dạ dày vốn có thể tích co giãn linh hoạt, song lượng bã quá lớn đã bít hoàn toàn lối thoát này [1].
Năm 2012, một báo cáo khác ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân mắc đái tháo đường bị đau bụng liên tục suốt 5 ngày sau khi ăn một lượng lớn quả hồng [3]. Người bệnh có tiền sử từng phẫu thuật cắt bán phần dạ dày theo phương pháp Billroth II kèm cắt dây thần kinh phế vị cách đó 14 năm [3]. Kết quả mở bụng khẩn cấp cho thấy một khối bã thực vật gây tắc đoạn hồi tràng cách van hồi manh tràng 15 cm, làm thủng ruột non và viêm phúc mạc cục bộ, buộc các bác sĩ phải cắt bỏ đoạn ruột bị hoại tử [3]. Sau phẫu thuật, bệnh nhân hồi phục và được xuất viện sau 6 ngày [3].
Không chỉ người có bệnh nền đường tiêu hóa, ngay cả người trẻ tuổi khỏe mạnh cũng có thể đối mặt với nguy cơ này nếu tiêu thụ quả hồng mất kiểm soát [2]. Năm 2017, các bác sĩ công bố ca bệnh một nam thanh niên 27 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, không hề có các yếu tố nguy cơ kinh điển làm giảm nhu động ruột như phẫu thuật tiêu hóa hay đái tháo đường [2]. Người này duy trì chế độ ăn thuần chay hơn 1 năm, sau đó chuyển sang ăn theo mùa với lượng hồng tiêu thụ vượt mức hơn 10 quả mỗi ngày [2]. Sau một tháng ăn hồng dồn dập, bệnh nhân xuất hiện triệu chứng ợ hơi, hơi thở có mùi hôi khó chịu, khó chịu vùng thượng vị, trào ngược và cảm giác đói dữ dội kéo dài suốt 4 tháng do khối bã diospyrobezoar hình thành trong dạ dày [2].
Năm 2025, một nghiên cứu lâm sàng công bố trường hợp cụ ông 93 tuổi bị tắc ruột non do khối bã quả hồng [5]. Bệnh nhân nhập viện vì chán ăn, buồn nôn và nôn; kết quả chụp cắt lớp vi tính (CT) phát hiện khối tắc nằm ở đoạn đầu hỗng tràng [5]. Khối bã kích thước 5 x 5 cm chứa hơn 98% thành phần là tannin đã được phẫu thuật lấy ra, và khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhân chỉ ăn đều đặn 2 quả hồng mỗi ngày [5].
Nguy cơ cũng đến từ quả hồng sấy dẻo [6], [7]. Một báo cáo năm 2018 ghi nhận cụ bà 87 tuổi từng có tiền sử phẫu thuật ruột cách 20 năm bị tắc ruột non do một khối bã quả hồng sấy dẻo khổng lồ có đường kính lên tới 80 mm [7]. Dù các khối bã thường gặp trong y văn chỉ rộng 30-50 mm, trường hợp này là khối bã lớn thứ hai từng được báo cáo và người bệnh phải trải qua phẫu thuật mở ruột lấy bã sau khi điều trị bảo tồn thất bại [7]. Tương tự, năm 2022, một ca lâm sàng khác báo cáo bệnh nhân từng phẫu thuật tạo hình dạ dày ống tay áo (sleeve gastrectomy) cũng bị hình thành khối bã diospyrobezoar trong dạ dày sau khi ăn hồng khô [6].
Giới hạn và các phương pháp xử trí bã thức ăn
Dù hiện tượng này đã được chứng minh rõ ràng trên lâm sàng, các tài liệu y khoa chủ yếu là báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc loạt ca bệnh với số lượng mẫu nhỏ, phản ánh tỷ lệ mắc chung của khối bã trong cộng đồng là dưới 1% [3]. Phytobezoar nói chung chiếm khoảng 2% đến 4% trong tổng số tất cả các trường hợp tắc ruột non [7]. Để chẩn đoán xác định, phương pháp hình ảnh được đánh giá cao là chụp cắt lớp vi tính ổ bụng (CT), cho thấy hình ảnh khối mô mềm hình tròn hoặc bầu dục có ranh giới rõ ràng, mật độ bên trong không đồng nhất hoặc có bóng khí [4].
Về mặt điều trị, việc làm tan khối bã do quả hồng phức tạp hơn nhiều so với các loại bã thực vật khác vì tính chất khối bã hồng rất cứng chắc [2]. Liệu pháp hòa tan bằng nước ngọt có ga (như Coca-Cola) đường uống hoặc bơm rửa nội soi thường được cân nhắc đầu tiên nhờ tính an toàn, dễ làm và tiết kiệm chi phí [5], [8]. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa nhận thấy hiệu quả làm tan diospyrobezoar của nước ngọt đơn thuần khá thấp [2]. Có trường hợp khối bã chỉ mềm đi một phần, di chuyển xuống ruột non và gây tắc ruột tái phát, viêm tụy cấp hoặc loét niêm mạc, dẫn đến việc vẫn phải phẫu thuật can thiệp [5], [8].
Trong một số trường hợp, người ta kết hợp cho uống 500 mL nước ngọt có ga mỗi ngày trong 4 ngày kết hợp tiêm trực tiếp vào khối bã khi nội soi, sau đó dùng thòng lọng cơ học cắt nhỏ khối bã rồi kéo gắp ra ngoài qua đường miệng an toàn [8]. Có trường hợp phối hợp nước ngọt cùng men cellulase mới làm tan hoàn toàn khối bã [2]. Đối với những khối bã kích thước quá lớn, gây biến chứng loét sâu, thủng ruột hoặc bán tắc không đáp ứng điều trị nội khoa, phẫu thuật mở hoặc đặt ống thông ruột dài để xử lý là chỉ định bắt buộc [3], [5], [4], [7].
Hiểu lầm thường gặp về quả hồng và bã thức ăn
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ ăn quả hồng sống, chát ngắt mới có nguy cơ tạo sỏi, còn hồng chín mềm ngọt hoặc hồng sấy khô thì hoàn toàn vô hại. Đây là quan niệm sai lầm. Dữ liệu y khoa đã ghi nhận trường hợp người lớn tuổi chỉ ăn 2 quả hồng chín mỗi ngày [5] hoặc ăn hồng khô, hồng sấy dẻo đều bị tắc ruột do hình thành khối bã tannin lớn [6], [7]. Khi hồng được sấy khô, lượng nước giảm đi nhưng hàm lượng xơ và nồng độ tannin tồn dư vẫn có thể kết tụ lại nếu không được nhai kỹ [6], [7].
Một hiểu lầm khác là chỉ những người có tiền sử bệnh dạ dày nặng mới bị bã thức ăn. Bằng chứng thực tế cho thấy ngay cả một thanh niên 27 tuổi khỏe mạnh bình thường, hệ tiêu hóa không có tổn thương trước đó vẫn phải chịu đựng khối bã bện chặt trong dạ dày suốt nhiều tháng chỉ vì ăn quả hồng quá nhiều mỗi ngày [2]. Ngược lại, việc uống nước ngọt có ga để tự chữa bã dạ dày tại nhà mà không có chẩn đoán y tế cũng là suy nghĩ sai lệch, bởi khối bã khi bị vỡ thành từng mảng lớn có thể trôi xuống ruột non gây tắc ruột cấp cứu và viêm tụy [8].
Nhóm người có nguy cơ cao cần thận trọng
Dù bất kỳ ai ăn quá nhiều quả hồng trong thời gian ngắn đều có nguy cơ, các nghiên cứu khoa học nhấn mạnh những đối tượng sau đây có rủi ro cao hơn hẳn và cần đặc biệt thận trọng [1], [5]:
Thứ nhất là người từng có tiền sử phẫu thuật dạ dày, bụng như phẫu thuật cắt dây thần kinh phế vị, phẫu thuật cắt bán phần dạ dày, nối vị tràng hoặc các phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì (như cắt dạ dày ống tay áo, nối tắt dạ dày) [3], [6], [4]. Các can thiệp này làm giảm tiết axit, giảm sức co bóp nhu động khiến thức ăn đặc bị ứ đọng lâu, tạo cơ hội cho tannin kết tủa [4]. Tỷ lệ hình thành bã thức ăn sau phẫu thuật cắt dây thần kinh phế vị được ghi nhận dao động từ 5% đến 12% [6]. Hơn nữa, lỗ mở thoát dạ dày được nới rộng sau phẫu thuật có thể khiến khối bã chưa tiêu hóa rơi xuống ruột non và gây kẹt, tắc nghẽn [4].
Thứ hai là người cao tuổi và người có vấn đề về răng miệng [1], [5]. Khả năng nhai nghiền thức ăn kém dẫn đến việc nuốt trọn những mảnh chất xơ lớn, kết hợp với nhu động ruột suy giảm theo tuổi tác tạo điều kiện lý tưởng cho khối bã hình thành [1], [5].
Thứ ba là người mắc bệnh đái tháo đường [1], [3]. Bệnh nhân đái tháo đường thường gặp biến chứng liệt nhẹ dạ dày (gastroparesis), làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, khiến tannin và các sợi xơ tồn đọng lâu trong lòng ống tiêu hóa [1]. Những người mắc các rối loạn mô liên kết hỗn hợp hoặc bệnh suy giáp cũng thuộc nhóm có nguy cơ giảm nhu động dạ dày tương tự [2].
Cách ăn hồng đúng cách để phòng ngừa bã thức ăn
Để thưởng thức món hồng đá một cách an toàn mà không phải lo lắng về khối bã thức ăn, việc điều chỉnh thói quen ăn uống là rất quan trọng:
Không ăn quả hồng còn vị chát: Quả hồng chưa chín có nồng độ axit tannic cực kỳ cao [1], [4]. Tuyệt đối tránh ăn quả non hoặc những quả cắn vào có cảm giác săn se lưỡi rõ rệt.
Không ăn lúc bụng đói: Khi đói, nồng độ axit dạ dày ở mức cao, nếu nạp chất tannin vào sẽ thúc đẩy quá trình kết tủa keo polyme diễn ra nhanh và mạnh hơn rất nhiều [4]. Không nên kết hợp ăn hồng cùng lúc với thực phẩm quá giàu đạm khó tiêu, vì tannin rất dễ liên kết với protein dịch vị và protein thức ăn tạo khối không tan [4].
Kiểm soát số lượng: Không tiêu thụ dồn dập nhiều quả hồng trong một ngày hoặc ăn liên tục thời gian dài [2]. Cần gọt bỏ lớp vỏ ngoài của quả hồng trước khi ăn, bởi bề mặt vỏ quả hồng là nơi tích tụ lượng tannin cao nhất [1]. Khi ăn, bắt buộc phải nhai thật chậm và kỹ từng miếng nhỏ [1], [7].
Người thuộc nhóm nguy cơ cao (người già, người từng mổ dạ dày, người bệnh đái tháo đường) nên hạn chế ăn hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại quả này vào thực đơn [3], [5].
Tóm lại, hồng đá là loại trái cây bổ dưỡng nhưng tiềm ẩn nguy cơ hình thành khối bã thức ăn gây bán tắc hoặc tắc ruột do hàm lượng tannin cao [1], [3]. Hiểu rõ cơ chế kết tủa của tannin, nhận biết các đối tượng nguy cơ và duy trì thói quen ăn uống điều độ, nhai kỹ sẽ giúp bảo vệ hệ tiêu hóa an toàn [1], [5]. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng âm ỉ dai dẳng, nôn ói sau ăn hoặc đầy bụng khó tiêu kéo dài sau khi ăn hồng, người dân cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra và can thiệp kịp thời [1], [8].