Kiều mạch và nỗi lo tăng huyết áp

Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau các loại ngũ cốc nguyên hạt để kiểm soát số đo huyết áp. Trong số đó, hạt kiều mạch (còn gọi là tam giác mạch hay mạch ba góc) nổi lên như một thực phẩm giàu hoạt chất sinh học, đặc biệt là rutin [1], [2].

Nhiều người tin rằng bổ sung kiều mạch hàng ngày sẽ giúp làm mềm mạch máu, tăng độ đàn hồi thành mạch và hạ huyết áp rõ rệt. Tuy nhiên, tác dụng sinh học thực tế của rutin trong kiều mạch đối với hệ tim mạch người diễn ra theo cơ chế nào và bằng chứng khoa học hiện nay đã đủ vững chắc hay chưa?

Dù các thí nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ghi nhận rutin từ kiều mạch hỗ trợ giảm áp lực máu và bảo vệ tế bào nội mô mạch máu [3], các thử nghiệm can thiệp trên người vẫn còn rất hạn chế [4]. Hạt kiều mạch có thể là một phần của chế độ ăn uống bổ dưỡng, nhưng chưa thể khẳng định là giải pháp thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp [4].

Cơ chế tác động: Rutin và độ đàn hồi mạch máu

Độ đàn hồi của thành mạch đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì huyết áp ổn định. Khi các tế bào nội mô lót trong lòng động mạch bị tổn thương do các gốc tự do và stress oxy hóa, mạch máu dễ xơ cứng, làm huyết áp tâm thu tăng cao [3].

Rutin là một hợp chất thuộc nhóm flavonoid có đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [2]. Trong cơ thể, các gốc tự do gây hại có thể tạo thành peroxynitrite, làm biến đổi protein thành nitrotyrosine – một dấu hiệu sinh học cho thấy tế bào nội mô động mạch đang bị phá hủy bởi quá trình oxy hóa [3].

Rutin và các chất chuyển hóa như quercetin có mặt trong kiều mạch giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do này [1], [5]. Khi tổn thương oxy hóa ở tế bào nội mô giảm xuống, tính toàn vẹn và độ đàn hồi tự nhiên của thành động mạch được bảo vệ tốt hơn [3]. Nhờ đó, mạch máu co giãn linh hoạt hơn trước áp lực tống máu từ tim, tạo tiền đề để duy trì mức huyết áp bình thường [3].

Bên cạnh đó, các flavonoid trong kiều mạch như rutin và quercetin còn tham gia vào quá trình chuyển hóa lipid, tác động lên nhiều hệ cơ quan bao gồm cả mạch máu [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu trên động vật đã làm sáng tỏ phần nào giả thuyết này. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành đánh giá chiết xuất kiều mạch thô và chiết xuất kiều mạch nảy mầm trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) cùng chuột Wistar-Kyoto có huyết áp bình thường [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy hàm lượng rutin trung bình trong chiết xuất thô là 1,52 ± 0,21 mg/g, trong khi ở chiết xuất nảy mầm đạt 2,92 ± 0,88 mg/g [3].

Sau 5 tuần can thiệp, nhóm chuột tăng huyết áp dùng chiết xuất kiều mạch nảy mầm ở liều 600 mg/kg có chỉ số huyết áp tâm thu thấp hơn so với nhóm dùng cùng liều chiết xuất kiều mạch thô [3]. Đồng thời, các nhà khoa học nhận thấy mức độ phản ứng miễn dịch nitrotyrosine tại các tế bào nội mô động mạch chủ giảm rõ rệt [3]. Điều này chứng minh chiết xuất kiều mạch nảy mầm giúp bảo vệ tế bào nội mô khỏi tổn thương oxy hóa và mang lại hiệu quả hạ huyết áp trên mô hình động vật [3].

Ở khía cạnh phòng ngừa bệnh tim mạch, một thử nghiệm bắt chéo mù đôi năm 2011 trên 62 nữ nhân viên nhà trẻ đã tìm hiểu tác động của bánh quy kiều mạch [6]. Những người tham gia chia làm hai nhóm: nhóm một ăn bánh quy kiều mạch thông thường (cung cấp khoảng 16,5 mg đương lượng rutin mỗi ngày), nhóm hai ăn bánh quy kiều mạch đắng (chứa tới 359,7 mg đương lượng rutin mỗi ngày) trong 2 tuần, sau đó hoán đổi chế độ ăn thêm 2 tuần [6].

Kết quả cho thấy việc dùng bánh quy kiều mạch đắng chứa hàm lượng rutin cao làm giảm nồng độ myeloperoxidase (MPO) huyết thanh theo hệ số 0,84 (p = 0,02), đây là một chỉ số báo hiệu tình trạng viêm [6]. Khi phân tích gộp cả hai loại bánh quy, các nhà nghiên cứu ghi nhận mức cholesterol toàn phần và cholesterol HDL trong huyết thanh đều giảm (p < 0,001), đồng thời dung tích sống của phổi được cải thiện (p < 0,001) [6]. Mức độ giảm cholesterol diễn ra tương đương ở cả người có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 25 và từ 25 trở lên [6].

Bằng chứng lâm sàng trên người còn nhiều hạn chế

Dù kiều mạch chứa nhiều polyphenol, khoáng chất và protein có giá trị dinh dưỡng cao [1], tác dụng hạ huyết áp trực tiếp trên người vẫn chưa có đủ căn cứ kết luận [4].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp quy mô lớn công bố năm 2022 đã xem xét các thử nghiệm can thiệp trên người nhằm đánh giá tác động của kiều mạch đối với sức khỏe tim mạch chuyển hóa [4]. Các tác giả đã tổng hợp 16 nghiên cứu trên người với 831 người tham gia có rối loạn chuyển hóa nhẹ như tăng cholesterol máu, đái tháo đường hoặc thừa cân [4]. Trong đó, 8 nghiên cứu tập trung vào thành phần ngũ cốc được đưa vào phân tích gộp định lượng với 464 người tham gia [4].

Kết quả phân tích gộp cho thấy sự khác biệt bình quân gia quyền (WMD) giữa nhóm dùng kiều mạch so với nhóm đối chứng là: -0,14 mmol/L đối với cholesterol toàn phần (khoảng tin cậy 95%: -0,30 đến 0,02); -0,03 mmol/L đối với cholesterol LDL (khoảng tin cậy 95%: -0,22 đến 0,16); -0,14 kg đối với trọng lượng cơ thể (khoảng tin cậy 95%: -1,50 đến 1,22); -0,04 mmol/L đối với HDL (khoảng tin cậy 95%: -0,09 đến 0,02); -0,02 mmol/L đối với triglycerides (khoảng tin cậy 95%: -0,15 đến 0,11); và -0,18 mmol/L đối với đường huyết (khoảng tin cậy 95%: -0,36 đến 0,003) [4].

Hầu hết các mức giảm này đều không có ý nghĩa thống kê rõ rệt [4]. Đáng chú ý, có tới 66,7% số nghiên cứu bị đánh giá là có lo ngại về nguy cơ sai lệch, và dữ liệu về các chỉ số tim mạch khác còn rất khan hiếm, kết quả không đồng nhất [4]. Bằng chứng khẳng định kiều mạch cải thiện bệnh lý tim mạch chuyển hóa trên người hiện vẫn ở mức hạn chế, đòi hỏi thêm các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ hơn [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem rutin trong kiều mạch như một phương thuốc tự nhiên có thể thay thế thuốc hạ huyết áp theo toa. Các nghiên cứu cho thấy kiều mạch chỉ hỗ trợ giảm stress oxy hóa nội mô và điều hòa lipid nhẹ [3], [4]. Bệnh nhân tăng huyết áp tự ý dừng thuốc để chuyển sang ăn kiều mạch có thể đối mặt với nguy cơ biến cố tim mạch nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là hạt kiều mạch thông thường có lượng rutin rất lớn. Trên thực tế, hàm lượng rutin phụ thuộc nhiều vào loài và bộ phận của cây [7]. Nghiên cứu cho thấy kiều mạch đắng (Fagopyrum tataricum) có hàm lượng rutin cao hơn nhiều so với kiều mạch thông thường (Fagopyrum esculentum) [1], [6], [2]. Phần lá và hoa kiều mạch chứa từ 2 đến 10 g rutin trên 100 g trọng lượng khô [7]. Một phân tích năm 2019 tại Anh ghi nhận lá kiều mạch thông thường chứa 3417 mg rutin/100 g trọng lượng khô [7].

Trong khi đó, ở dạng hạt nguyên thô, kiều mạch đắng chỉ chứa khoảng 2,2 mg/g rutin [5]. Quá trình ngâm, ủ mạch nha kéo dài 88 giờ có thể nâng hàm lượng rutin lên 3,7 mg/g [5]. Tuy nhiên, khi chế biến nhiệt thành bánh quy, hàm lượng flavonoid thực tế còn lại thường thấp hơn so với nguyên liệu ban đầu [5]. Do đó, lượng rutin hấp thu qua các món ăn hàng ngày từ hạt thường khiêm tốn hơn nhiều so với các chiết xuất đậm đặc dùng trong phòng thí nghiệm [3], [5].

Cũng cần lưu ý rằng, dù cám kiều mạch có thể ức chế hoạt tính enzyme sucrase giúp làm chậm hấp thu đường ở chuột, bản thân hoạt chất rutin tinh khiết lại không có tác dụng hạ đường huyết này [8]. Hiệu quả sinh học của kiều mạch đến từ sự kết hợp của nhiều thành phần chứ không chỉ riêng một chất đơn lẻ [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Kiều mạch được xem là an toàn khi tiêu thụ như một thực phẩm thông thường [1]. Dẫu vậy, các sản phẩm chức năng chế biến từ kiều mạch đã được ghi nhận có thể gây phản ứng dị ứng hoặc quá mẫn ở một số người có cơ địa nhạy cảm [7].

Người có tiền sử dị ứng ngũ cốc hoặc dị ứng thức ăn cần cẩn trọng khi thử các món ăn mới từ kiều mạch hoặc các loại trà hoa, lá kiều mạch [7]. Ngoài ra, nguy cơ nhiễm tạp chất trong quá trình thu hái và bảo quản cũng là vấn đề cần lưu ý khi sử dụng các phương thuốc dân gian hoặc thực phẩm chức năng từ kiều mạch [1].

Những người đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung rutin liều cao để tránh các tương tác ngoài ý muốn [4].

Gợi ý áp dụng thực tế

Hạt kiều mạch có thể dùng làm nguồn tinh bột phức hợp bổ dưỡng trong thực đơn gia đình nhờ hàm lượng khoáng chất, protein và chất chống oxy hóa [1]. Người tiêu dùng có thể nấu hạt kiều mạch nguyên cám thay cho một phần gạo trắng, hoặc dùng bột kiều mạch để làm bánh, nấu cháo.

Nếu có điều kiện tiếp cận hạt kiều mạch đắng hoặc kiều mạch nảy mầm, người dùng sẽ tận dụng được lượng rutin và flavonoid tự nhiên cao hơn so với hạt kiều mạch thông thường [3], [5]. Khi chế biến, nên ưu tiên các phương pháp nấu đơn giản, tránh chiên rán ở nhiệt độ quá cao để hạn chế thất thoát các polyphenol nhạy cảm với nhiệt [5].

Bên cạnh việc dùng kiều mạch, việc duy trì lối sống lành mạnh, giảm ăn mặn, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước vẫn là nền tảng cốt lõi để giữ cho huyết áp ổn định. Không nên lạm dụng kiều mạch với liều lượng quá mức và nên hỏi ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần phù hợp với thể trạng.

Lời kết

Rutin trong kiều mạch đã chứng minh được tiềm năng bảo vệ thành mạch trước stress oxy hóa trên các mô hình động vật [3]. Dẫu vậy, bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ huyết áp trực tiếp trên người vẫn chưa đủ rõ ràng [4]. Hãy xem kiều mạch như một loại ngũ cốc lành mạnh để đa dạng hóa bữa ăn hàng ngày, kết hợp lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách bền vững.