Nhiều người có thói quen hãm vài quả táo tàu uống trước khi ngủ để dễ ngủ. Phương pháp dân gian này được truyền miệng qua nhiều thế hệ với niềm tin an thần, ngủ sâu. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự dưới góc độ khoa học hiện đại vẫn là điều nhiều người thắc mắc.

Câu trả lời ngắn gọn: Táo tàu chứa hoạt chất sinh học hỗ trợ cải thiện giấc ngủ, chủ yếu tác động qua hệ thần kinh GABA. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu đến từ phòng thí nghiệm và động vật; nghiên cứu lâm sàng trên người còn rất sơ khởi và giới hạn [2, 8].

Cơ chế tác động đến hệ thần kinh và giấc ngủ

Cơ chế an thần của táo tàu liên quan trực tiếp đến hệ dẫn truyền thần kinh gamma-aminobutyric acid (GABA) và hệ thống 5-hydroxytryptamine (5-HT) [1]. GABA là chất ức chế thần kinh trung ương, giúp làm dịu hoạt động của não bộ, rút ngắn thời gian chìm vào giấc ngủ và kéo dài thời gian ngủ [1]. Chiết xuất hạt táo tàu giúp gia tăng sự biểu hiện của các thụ thể GABA như GABAA-R, GABAB-R1 và GABAB-R2 trên mô hình sinh vật [2].

Tuy nhiên, một số thành phần đặc trưng của hạt táo tàu không thể đi qua hàng rào máu não (BBB) [3]. Do đó, cơ chế tác động không hoàn toàn diễn ra trực tiếp trên hệ thần kinh trung ương [3]. Nghiên cứu cho thấy hạt táo tàu cải thiện mất ngủ thông qua việc điều hòa trục chuyển hóa và hệ vi sinh vật đường ruột [1, 6].

Cụ thể, chiết xuất hạt táo tàu phục hồi mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột do mất ngủ gây ra ở chuột, làm tăng hàm lượng acid béo chuỗi ngắn (SCFA) trong phân [4]. Sự thay đổi chuyển hóa huyết tương và nước tiểu sau khi dùng hạt táo tàu liên quan đến chuyển hóa acid amin, đặc biệt là phenylalanine, qua đó hỗ trợ giảm phản ứng viêm liên quan đến mất ngủ [4]. Bên cạnh đó, quá trình lên men hạt táo tàu với khuẩn Lactobacillus brevis L-32 giúp tăng lượng GABA, tác động trực tiếp lên thụ thể GABAA để tạo hiệu ứng gây ngủ [5].

Các bằng chứng khoa học trên động vật và tế bào

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát hiệu quả an thần của hạt và thịt quả táo tàu. Năm 2007, một thử nghiệm trên chuột nhắt so sánh 3 nhóm hợp chất từ hạt táo tàu (Semen Ziziphus jujube) gồm flavonoid, saponin và polysaccharide [6]. Chuột được uống liều 17 g/kg mỗi ngày, sau đó đo vận động tự phát và giấc ngủ kích ứng bởi sodium barbital [6]. Kết quả, saponin và flavonoid làm giảm vận động, kéo dài thời gian ngủ ở liều 40 mg/kg tiêm màng bụng và tăng số lượng chuột ngủ ở liều 50 mg/kg; polysaccharide không cho thấy tác dụng [6]. Saponin cho hiệu quả an thần mạnh hơn flavonoid [6].

Năm 2022, nghiên cứu phối hợp chiết xuất hạt táo tàu và hoa hồng dại (Rosa multiflora) theo tỷ lệ 6:4 tạo thành phức hợp NCP [3]. Chuột nhắt tiêm thuốc mê Tiletamine-zolazepam/Xylazine được cho uống hỗn hợp này với liều 0,3 mg/kg, giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ với các chỉ số tăng hơn 223% so với dùng đơn lẻ [3].

Năm 2023, một nghiên cứu khác phân tích hành vi của ruồi giấm (Drosophila melanogaster) và chuột ICR [2]. Chiết xuất hỗn hợp hạt táo tàu, long nhãn và rau diếp theo tỷ lệ 4:1:1 làm tăng tổng thời gian ngủ trên mô hình mất ngủ do caffeine và chuột ICR phụ thuộc liều [2]. Tác động này đi kèm sự gia tăng biểu hiện của thụ thể GABAA-R [2].

Cũng trong năm 2023, nghiên cứu dùng dịch chiết nước hạt táo tàu lên men bằng Lactobacillus brevis (ZW-FM) trên chuột cống Sprague Dawley và chuột nhắt ICR [5]. Liều 100 và 150 mg/kg làm tăng thời gian ngủ non-REM (NREM), giảm thời gian trễ vào giấc ngủ trong mô hình mất ngủ do caffeine [5]. Khi dùng các chất ức chế thụ thể GABAA như picrotoxin, bicuculline hay flumazenil, tác dụng tăng ngủ bị triệt tiêu, chứng minh cơ chế thông qua thụ thể GABAA [5]. Dù vậy, một nghiên cứu năm 2015 trên chuột Thụy Sĩ uống chiết xuất cồn táo tàu đơn lẻ ở liều 250, 500 và 1000 mg/kg trước khi tiêm pentobarbital lại không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về thời gian vào giấc hay độ dài giấc ngủ [7].

Bằng chứng lâm sàng trên người còn rất hạn chế

Khoảng 20-30% người trưởng thành mắc mất ngủ mạn tính, nhưng dữ liệu thử nghiệm trên người đối với táo tàu còn khiêm tốn [1, 2]. Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo quy mô khả thi được thực hiện tại Melbourne, Úc [8].

Nghiên cứu tuyển chọn 12 người trưởng thành bị mất ngủ [8]. Sau 2 tuần chạy rà, người tham gia được uống hạt táo tàu (Ziziphus spinosa) dạng hạt nang 2 g mỗi ngày hoặc giả dược trong 4 tuần, sau đó đổi chéo điều trị sau 4 tuần thải trừ [8]. Kết quả cho thấy điểm chất lượng giấc ngủ PSQI cải thiện có ý nghĩa thống kê ở giai đoạn dùng hạt táo tàu so với giả dược (t = -2,276, p = 0,046) [8]. Nhật ký giấc ngủ ghi nhận thời gian ngủ tổng thể tăng, hiệu suất giấc ngủ tăng và thời gian bắt đầu ngủ giảm; hạt táo tàu dung nạp tốt, chỉ gặp tác dụng phụ nhẹ [8].

Tuy nhiên, nghiên cứu trên có cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ 12 người), chủ yếu đánh giá tính khả thi của quy trình [8]. Các thước đo khác không ghi nhận khác biệt ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [8]. Cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để khẳng định hiệu quả điều trị mất ngủ ở người [2, 8].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến là ăn vài quả táo tàu tươi hoặc khô nấu canh sẽ chữa dứt điểm bệnh mất ngủ kinh niên. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn hoạt tính an thần tập trung ở phần hạt (Semen Ziziphus spinosa), nơi chứa hàm lượng saponin và flavonoid cao, chứ không phải chỉ thịt quả [1, 7].

Thịt quả táo tàu ăn hàng ngày không tương đương với dịch chiết tiêu chuẩn hóa hay hạt táo tàu lên men dùng trong phòng thí nghiệm [4, 7]. Hơn nữa, việc sử dụng đơn lẻ táo tàu đôi khi không mang lại tác động rõ rệt nếu thiếu sự kết hợp thảo dược hoặc không đúng liều lượng chiết xuất [1, 3, 5].

Táo tàu không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa cho người mất ngủ mạn tính. Mất ngủ có thể do nhiều nguyên nhân thực thể, tâm thần hoặc bệnh nền, đòi hỏi chẩn đoán chuyên môn chứ không thể trông cậy vào một loại thực phẩm đơn thuần.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người có bệnh lý đường tiêu hóa hoặc đang rối loạn vi sinh đường ruột nên chú ý, vì táo tàu tác động trực tiếp đến thành phần vi sinh vật và chuyển hóa acid béo chuỗi ngắn [4]. Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ kê đơn nhóm benzodiazepine hoặc barbiturate không nên tự ý phối hợp với chế phẩm táo tàu liều cao khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ, do nguy cơ tương tác qua hệ thụ thể GABA [2, 4].

Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em trong các trích đoạn khoa học hiện có; dữ liệu hiện nay tập trung trên động vật thí nghiệm và một nhóm nhỏ người trưởng thành [1, 8]. Những nhóm người này cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng.

Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu muốn bổ sung táo tàu vào chế độ ăn, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải như một phần của thực đơn cân bằng. Táo tàu khô có thể dùng hãm trà ấm hoặc nấu cùng cháo, canh hạt sen, long nhãn để hỗ trợ thư giãn tinh thần [2].

Nên dùng vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 1-2 tiếng. Tuy nhiên, người bị mất ngủ kéo dài không nên tự ý mua các loại chiết xuất hạt táo tàu cô đặc liều cao mà không có chỉ định. Nếu tình trạng khó ngủ không cải thiện, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện.

Táo tàu là thực phẩm truyền thống có tiềm năng hỗ trợ giấc ngủ nhờ tác động lên thụ thể GABA và vi sinh đường ruột [2, 6]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học trên người còn hạn chế, chưa thể coi đây là thuốc chữa mất ngủ [2, 8]. Người tiêu dùng nên giữ góc nhìn chừng mực, áp dụng lối sống lành mạnh và hỏi ý kiến bác sĩ khi gặp vấn đề sức khỏe.