Nhiều người quan tâm đường ruột thường tìm đến men vi sinh hay các chế độ ăn kiêng phức tạp. Tuy nhiên, thay đổi cách ăn hàng ngày bằng thực phẩm toàn phần (whole foods) mới là cách trực tiếp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn giàu thực phẩm nguyên bản, đặc biệt là ngũ cốc nguyên hạt, rau quả và chất xơ tự nhiên, thúc đẩy sự phong phú của vi khuẩn có lợi [1]. Ngược lại, việc tiêu thụ nhiều tinh bột tinh chế và thiếu hụt chất xơ làm suy giảm tính đa dạng của hệ vi sinh [2].
Cơ chế tác động của thực phẩm toàn phần lên vi khuẩn ruột
Thực phẩm khi đi vào đường tiêu hóa không chỉ cung cấp dinh dưỡng cho cơ thể mà còn là nguồn cơ chất lên men thiết yếu cho hệ vi sinh vật [3]. Hệ vi khuẩn đường ruột liên tục phản ứng với các thành phần này để tạo ra các chất chuyển hóa có lợi cho sức khỏe vật chủ [3].
Chất xơ nguyên bản từ các loại thực vật là nguồn thức ăn chính cho các chủng vi khuẩn phân giải chất xơ [2], [4]. Khi được cung cấp đủ chất xơ từ thực phẩm toàn phần, các nhóm vi khuẩn như Bacteroidetes phát triển mạnh nhờ sở hữu hệ enzyme phân giải carbohydrate phức tạp từ thực vật [4]. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các chức năng tổng hợp và chuyển hóa axit béo chuỗi ngắn (SCFA) của vi khuẩn đường ruột [5].
Chế độ ăn có thể tạo ra những thay đổi nhanh chóng lẫn tác động lâu dài lên cấu trúc hệ vi sinh vật [3]. Một can thiệp làm tăng lượng chất xơ nhanh chóng thay đổi các mức dưỡng chất, từ đó biến đổi thành phần và thúc đẩy độ phong phú, đa dạng của hệ vi sinh [1].
Ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ: Bằng chứng từ các nghiên cứu lớn
Nhiều công trình khoa học quy mô đã làm rõ vai trò của ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ tự nhiên đối với hệ vi sinh người trưởng thành.
Nghiên cứu cắt ngang trên 779 người thuộc dự án Food and Microbiome Longitudinal Investigation năm 2023 phân tích gen 16S rRNA từ mẫu phân [2]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ gắn liền với cấu trúc tổng thể của hệ vi sinh [2]. Nhóm ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt nhất có mật độ cao hơn rõ rệt của các vi khuẩn có lợi như Faecalibacterium prausnitzii, Blautia producta, Bacteroides plebeius và họ Erysipelotrichaceae [2]. Ngược lại, nhóm tiêu thụ nhiều ngũ cốc tinh chế và gluten ghi nhận chỉ số đa dạng vi sinh (Shannon diversity) thấp hơn [2].
Một khảo sát dịch tễ học quy mô lớn công bố năm 2021 dựa trên dữ liệu 4.930 người (25-74 tuổi, 53% nữ) từ nghiên cứu FINRISK 2002 cũng khẳng định điều này [5]. Bằng kỹ thuật giải trình tự metagenome shotgun, các nhà khoa học nhận thấy điểm số lựa chọn thực phẩm lành mạnh (HFC) liên kết chặt chẽ với cả độ đa dạng alpha lẫn cấu trúc beta của hệ vi sinh [5]. Trong đó, bánh mì giàu chất xơ, trái cây và gia cầm gắn liền với độ đa dạng alpha cao; còn rau củ, quả mọng và trái cây có tác động rõ nét nhất lên cấu trúc thành phần beta [5]. Những người có điểm HFC cao sở hữu nhiều chi vi khuẩn có khả năng phân giải chất xơ và sinh ra SCFA [5].
Dữ liệu lâm sàng năm 2021 cũng chỉ ra can thiệp dinh dưỡng bằng trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt sẵn có tại địa phương là giải pháp an toàn, giá thành hợp lý để tăng cường đa dạng vi sinh [1]. Độ đa dạng ban đầu của hệ vi sinh đường ruột thậm chí còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng điều trị liệu pháp miễn dịch ở bệnh nhân ung thư [1].
Dữ liệu từ các can thiệp ngắn hạn: Hiệu ứng chưa đồng nhất
Mặc dù các nghiên cứu đoàn hệ lớn ghi nhận mối liên hệ rõ rệt, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp ngắn hạn lại cho kết quả phức tạp hơn.
Một tổng quan năm 2019 về các can thiệp ngũ cốc nguyên hạt kéo dài 3-12 tuần trên người chỉ ra rằng dù ngũ cốc nguyên hạt có làm biến đổi thành phần vi sinh vật, kết quả lại không nhất quán giữa các phép đo độ đa dạng vi sinh và các bậc phân loại taxon [6].
Nghiên cứu chéo có đối chứng ngẫu nhiên của Roager và cộng sự thực hiện trên 60 người trưởng thành có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa trong hai giai đoạn 8 tuần [7]. Nghiên cứu so sánh chế độ ăn ngũ cốc nguyên hạt giàu xơ với ngũ cốc tinh chế, kết quả không tìm thấy tác động đáng kể nào lên thành phần, tính đa dạng hay tiềm năng chức năng của hệ vi sinh vật [7]. Tuy nhiên, nhóm dùng ngũ cốc nguyên hạt lại có cải thiện rõ rệt ở các dấu ấn sinh học gây viêm [7]. Tương tự, nghiên cứu của Vuholm và cộng sự so sánh lúa mì, lúa mạch đen nguyên hạt với lúa mì tinh chế cũng ghi nhận cải thiện các thông số sức khỏe nhưng không thấy khác biệt đáng kể về hệ vi sinh [7]. Trái lại, nghiên cứu song song có đối chứng của Vanegas và cộng sự ghi nhận hiệu ứng khiêm tốn ở cấp độ họ và chi vi khuẩn giữa nhóm ăn ngũ cốc nguyên hạt (41 người) so với nhóm ăn ngũ cốc tinh chế (40 người) [7].
Sự không đồng nhất này đến từ việc thói quen ăn uống dài hạn mới là yếu tố định hình chủ yếu hệ vi sinh, vốn đã được thiết lập tương đối ổn định từ những năm đầu đời [7]. Sự khác biệt về cá thể, phương pháp xử lý mẫu phân và kỹ thuật phân tích taxon cũng dẫn đến các kết luận chưa đồng nhất giữa các can thiệp dinh dưỡng [3].
Tác động trên nhóm bệnh nhân đặc thù
Vai trò của thực phẩm toàn phần còn được thể hiện rõ rệt ở nhóm bệnh nhân mắc bệnh lý tiêu hóa nghiêm trọng.
Nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhi mắc hội chứng ruột ngắn (SBS) xem xét chế độ ăn từ nuôi dưỡng tĩnh mạch hoàn toàn (PN) đến nuôi dưỡng 100% bằng thực phẩm toàn phần [4]. Trẻ mắc chứng SBS thường bị suy giảm độ đa dạng alpha, giảm vi khuẩn Bacteroidetes và tăng vi khuẩn Proteobacteria [4].
Tuy nhiên, khi tỷ lệ tiêu thụ thực phẩm toàn phần tăng lên, hệ vi sinh của trẻ có sự gia tăng lượng vi khuẩn Bacteroidetes (chủ yếu là chi Bacteroides) và giảm thiểu Proteobacteria (chủ yếu là họ Enterobacteriaceae) [4]. Các nhà khoa học kết luận chế độ ăn uống là yếu tố quan trọng nhất điều hòa hệ vi sinh ở bệnh nhân SBS, vượt trên cả chiều dài đoạn ruột còn lại [4].
Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho đường ruột
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn chay hoàn toàn là hệ vi sinh sẽ lập tức tối ưu. Thực tế, một tổng quan hệ thống ghi nhận không có một hồ sơ vi sinh vật đường ruột đặc trưng, nhất quán nào ở những người ăn chay khi đem so sánh với người ăn thuần chay hoặc người ăn tạp [3]. Lợi ích sức khỏe phụ thuộc vào việc ăn đa dạng các loại thực phẩm nguyên bản, cung cấp đủ chất nền lên men chứ không chỉ đơn thuần là việc loại bỏ thịt [3].
Một hiểu lầm khác là ngũ cốc tinh chế hoàn toàn vô hại nếu không gây tăng cân. Bằng chứng từ nghiên cứu năm 2023 cho thấy việc ăn nhiều ngũ cốc tinh chế và gluten có liên quan đến việc suy giảm độ đa dạng Shannon của vi khuẩn đường ruột [2]. Chế độ ăn phương Tây hiện đại thiếu hụt thực phẩm toàn phần làm nghèo nàn hệ sinh thái bên trong lòng ruột [3]. Cần lưu ý, trong dữ liệu nghiên cứu hiện có, các chất nhũ hóa nhân tạo không được đo lường hay đánh giá trực tiếp; sự thay đổi của hệ vi sinh trong các bằng chứng khoa học này chủ yếu xoay quanh tương quan giữa chất xơ tự nhiên, ngũ cốc nguyên hạt và ngũ cốc tinh chế [7], [2], [5].
Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Mặc dù thực phẩm toàn phần giàu chất xơ tốt cho hệ vi sinh, việc tăng đột ngột chất xơ không phù hợp cho mọi người bệnh.
Bệnh nhân mắc các rối loạn tiêu hóa chức năng như hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh viêm ruột (IBD) hoặc hội chứng ruột ngắn (SBS) cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thay đổi [1], [4]. Một số bệnh nhân SBS gặp khó khăn trong việc dung nạp thực phẩm toàn phần do các triệu chứng tiêu hóa cản trở việc duy trì dinh dưỡng [4].
Những người có bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đang chuẩn bị điều trị ung thư cần theo dõi chuyên khoa, không nên tự ý áp dụng chế độ ăn cực đoan vì hệ vi sinh và tình trạng đáp ứng miễn dịch của từng cá thể có sự khác biệt rất lớn [1], [3].
Áp dụng thực tế để nuôi dưỡng vi sinh vật đường ruột
Để xây dựng hệ vi sinh phong phú và bền vững, bạn nên chuyển đổi thực phẩm một cách từ từ thay vì nóng vội.
Hãy thay thế một phần ngũ cốc tinh chế (cơm trắng, bánh mì trắng) bằng các loại ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch, lúa mạch, lúa mạch đen hoặc gạo lứt [7], [2], [6]. Thói quen ăn uống dài hạn mới là yếu tố quyết định cấu trúc vi sinh [7], do đó tính kiên trì quan trọng hơn các đợt ăn kiêng ngắn hạn.
Tăng cường các loại rau củ, quả mọng, trái cây tươi và đậu hạt trong bữa ăn hàng ngày [1], [3], [5]. Bổ sung đa dạng các nguồn chất xơ giúp cung cấp nhiều loại cơ chất lên men khác nhau, nuôi dưỡng các nhóm vi khuẩn sinh SCFA [3], [5].
Chăm sóc hệ vi sinh vật đường ruột không đòi hỏi các biện pháp can thiệp phức tạp hay tốn kém. Thay đổi thói quen dinh dưỡng bằng cách ưu tiên các thực phẩm toàn phần, tăng cường chất xơ tự nhiên và hạn chế tinh bột tinh chế là nền tảng vững chắc nhất cho sức khỏe đường ruột lâu dài.
